Buổi sáng của người khắc kỷ là vài phút đầu ngày để lường trước những va chạm có thể gặp, nhắc mình phần nào trong tay và phần nào không, rồi chọn trước cách mình muốn cư xử. Marcus Aurelius mở quyển II của cuốn Suy tưởng bằng chính bài tập này: tự nhủ hôm nay sẽ gặp người tọc mạch, vô ơn, kiêu ngạo, dối trá, và không ai trong số họ làm hại được mình nếu mình không để họ kéo vào cái xấu.
Bài này đi qua đoạn văn gốc của Marcus, lý do nó không phải là thái độ bi quan, một quy trình năm bước cho buổi sáng của người đi làm, ví dụ một ngày cụ thể, những chỗ dễ hiểu sai, và cách tự kiểm sau một tuần.
Marcus Aurelius đã viết gì vào buổi sáng
Đoạn đầu quyển II của cuốn Suy tưởng thường được diễn ý thế này: lúc rạng sáng, hãy tự nhủ hôm nay ta sẽ gặp kẻ tọc mạch, kẻ vô ơn, kẻ ngạo mạn, kẻ dối trá, kẻ ganh ghét, kẻ khó gần. Họ như vậy vì không biết điều gì là tốt, điều gì là xấu. Còn ta, đã hiểu bản chất của cái tốt và cái xấu, và hiểu rằng người làm sai cũng là đồng loại của ta, nên không thể bị họ làm hại, cũng không thể giận ghét họ. Ta sinh ra để làm việc cùng nhau, như hai bàn tay, hai hàm răng.
Cần nhớ ai viết những dòng này: một hoàng đế, người mỗi ngày phải gặp quan lại xu nịnh, tướng lĩnh tham vọng, những cuộc chiến ở biên giới, cả dịch bệnh. Cuốn sổ không viết để xuất bản. Đó là những lời ông tự nhắc mình, nên giọng có khi lặp lại, có khi gay gắt, như người đang tự kéo mình khỏi cơn bực.
Một đoạn khác, ở đầu quyển V, cho thấy cả mặt rất người của ông: những buổi sáng không muốn rời chăn ấm. Ông tự hỏi: ta sinh ra để nằm trong chăn cho dễ chịu sao, hay để làm việc của một con người. Người đọc hôm nay thường thấy nhẹ lòng khi biết một hoàng đế cũng phải tự thuyết phục mình dậy mỗi sáng.
Lường trước người khó chịu có phải là bi quan
Đọc lướt, lời mở của Marcus nghe như định kiến: chưa gặp ai đã cho rằng họ xấu. Nhưng đọc kỹ thì thấy ông làm ba việc khác hẳn. Thứ nhất, ông không nói mọi người đều xấu, chỉ nói trong ngày thế nào cũng có vài người như thế, điều ai đi làm cũng biết. Thứ hai, ông giải thích họ như vậy vì không hiểu, chứ không vì ác, nên cơn giận giảm từ đầu. Thứ ba, ông kết thúc bằng việc nhắc mình rằng họ là đồng loại, cần làm việc cùng.
Tác dụng thực tế dễ thấy. Khi một đồng nghiệp nói câu khó nghe trong cuộc họp, người đã chuẩn bị không bị bất ngờ, nên có thêm một nhịp để chọn cách đáp. Người chưa chuẩn bị thường phản ứng theo phản xạ, rồi cả buổi chiều tiếc nuối. Đây cũng là họ hàng gần của bài tập hình dung điều tệ trước, nhưng áp vào chuyện nhỏ hằng ngày thay vì mất mát lớn.
Điểm khác với bi quan nằm ở mục đích. Người bi quan dự đoán điều xấu và dừng ở đó. Người khắc kỷ dự đoán điều xấu để chuẩn bị cách cư xử tốt, và để không để điều xấu của người khác thành điều xấu của mình.
Vì sao lại là buổi sáng, không phải lúc gặp chuyện
Người ta hay hỏi: sao không đợi tới lúc gặp chuyện rồi hãy bình tĩnh, cần gì chuẩn bị trước. Câu trả lời của người khắc kỷ rất thực tế: lúc gặp chuyện là lúc khó nghĩ nhất. Khi bị nói nặng, tim đập nhanh, máu dồn lên mặt, và câu đáp trả bật ra trước khi kịp cân nhắc. Seneca, trong tác phẩm Về cơn giận, nói rằng cách tốt nhất với cơn giận là chặn nó từ đầu, vì một khi nó đã nắm quyền thì lý trí khó giành lại.
Buổi sáng là lúc đầu óc còn yên, chưa bị ai làm phiền. Những gì chuẩn bị lúc ấy sẽ nằm sẵn trong đầu như một lối mòn: khi va chạm đến, tâm trí có sẵn đường để đi thay vì phải mở đường mới giữa cơn nóng. Giống như người tập cứu hoả diễn tập khi chưa có cháy, không phải đợi khói bốc lên mới đọc hướng dẫn.
Có một lý do nữa, ít được nói: buổi sáng là lúc ta tự đặt giọng cho cả ngày. Người mở mắt ra là lướt tin xấu, đọc tin nhắn công việc dồn dập, thường bước vào ngày trong trạng thái phòng thủ. Vài phút tự nhắc theo kiểu Marcus, dù chỉ trong lúc chờ nước sôi, là cách giành lại quyền đặt giọng ấy cho chính mình trước khi người khác đặt thay.
Năm bước cho buổi sáng của người đi làm
Toàn bộ quy trình mất năm tới mười phút, có thể làm khi pha cà phê, khi ngồi xe buýt hoặc trước khi mở máy tính. Không cần viết, nhưng viết vài chữ giúp nhớ lâu hơn:
- Điểm qua lịch hôm nay. Có cuộc họp nào, gặp ai, việc nào khó. Chỉ cần lướt qua, chưa lo.
- Đánh dấu một hai va chạm có thể xảy ra. Khách hay đổi ý, sếp hay nói gắt, đồng nghiệp hay đổ lỗi, con hay giận dỗi buổi sáng. Hình dung ngắn khoảnh khắc ấy.
- Tách phần trong tay và ngoài tay. Cách họ nói là ngoài tay. Cách mình nghe, giọng mình đáp, việc mình chuẩn bị tài liệu kỹ là trong tay. Đây là phân đôi kiểm soát của Epictetus áp vào một ngày cụ thể.
- Chọn trước một đức tính để tập trong ngày. Kiên nhẫn, công bằng, can đảm nói thật, hay điều độ. Chỉ một, để dễ nhớ khi cần.
- Thêm điều khoản dự phòng cho kế hoạch. Người khắc kỷ hay nói "ta sẽ làm việc này, nếu không có gì ngăn trở". Kế hoạch là của mình, kết quả thì không hoàn toàn. Gắn câu này vào việc quan trọng nhất trong ngày.
Bước năm thường bị bỏ qua, nhưng lại giúp nhiều nhất cho người hay bực khi kế hoạch đổ vỡ. Khi đã chấp nhận từ sáng rằng việc có thể bị ngăn trở, lúc bị ngăn trở thật, ta thất vọng nhưng không thấy bị phản bội.
Một ngày ví dụ: chị Ngân và cuộc họp với khách khó tính
Ví dụ giả định: chị Ngân, 35 tuổi, quản lý dự án ở một công ty quảng cáo. Sáng thứ Tư, khi đợi nước sôi, chị lướt lịch: mười giờ họp với một khách hàng nổi tiếng hay đổi yêu cầu vào phút cuối. Chị hình dung khoảnh khắc khách nói "không, cái này phải làm lại hết", và nhận ra cơn bực đã nổi lên chỉ từ trí tưởng tượng.
Chị tách hai phần. Ngoài tay: khách đổi ý, giọng nói của khách. Trong tay: chuẩn bị sẵn biên bản các lần duyệt trước, hỏi rõ lý do đổi, giữ giọng bình thường, không hứa ngay trong cuộc họp. Đức tính chọn cho hôm nay: kiên nhẫn. Điều khoản dự phòng: chị sẽ chốt được phạm vi công việc trong buổi họp, nếu không có gì ngăn trở.
Mười giờ, khách đổi ý đúng như dự đoán. Chị Ngân thấy cơn nóng, nhưng vì đã gặp nó lúc sáng nên nó không bất ngờ. Chị hỏi lý do, đưa biên bản ra, đề nghị hai phương án. Phạm vi chưa chốt được, điều khoản dự phòng đã lường trước. Chị không vui, nhưng cũng không mang cơn bực về nhà. Buổi tối, khi kể với chồng, chị nói hôm nay là một ngày khó mà không tệ.
Những chỗ dễ hiểu sai
Nghĩ rằng khắc kỷ là nén cảm xúc. Người khắc kỷ không bảo đừng cảm thấy gì. Họ bảo đừng để cảm xúc quyết định hành động thay mình. Cơn bực vẫn đến; khác ở chỗ ta có một nhịp để chọn.
Dùng bài tập để coi thường người khác. Lường trước người khó chịu không có nghĩa là gán nhãn ai đó là xấu từ trước. Marcus kết thúc bằng việc nhắc họ là đồng loại. Bỏ phần đó đi thì bài tập thành nuôi định kiến.
Chịu đựng mọi chuyện. Phân đôi kiểm soát không bảo phải chấp nhận bị xúc phạm hay bị đối xử bất công. Việc nói rõ, đặt giới hạn, báo cáo lên trên là việc trong tay mình, và người khắc kỷ coi can đảm nói thật là đức tính.
Làm quá dài. Buổi sáng là lúc bận. Kéo bài tập thành nửa tiếng là cách nhanh nhất để bỏ nó sau ba ngày. Năm phút là đủ.
Dùng nó khi đang kiệt sức. Nếu sáng nào cũng thấy nặng nề, không muốn dậy kéo dài nhiều tuần, mất hứng với mọi thứ, thì đó có thể không phải chuyện thiếu kỷ luật. Nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được kiểm tra, thay vì ép mình theo một nghi thức.
Tự kiểm sau một tuần
Sau năm ngày làm việc có buổi sáng kiểu khắc kỷ, tối thứ Sáu nhìn lại bằng mấy câu hỏi sau:
- Trong tuần có va chạm nào mình đã đoán trước. Khi nó xảy ra, phản ứng của mình khác gì so với thường lệ.
- Có va chạm nào không đoán trước. Mình có dùng được phân đôi kiểm soát ngay lúc đó không, hay chỉ nhớ ra sau.
- Đức tính chọn mỗi sáng, mình nhớ tới nó trong ngày được mấy lần.
- Điều khoản dự phòng có giúp mình bớt bực khi kế hoạch đổ vỡ không.
- Có buổi sáng nào bài tập làm mình lo hơn thay vì vững hơn. Nếu có, lần sau chỉ chọn một va chạm nhẹ, hoặc bỏ bước hình dung.
Phần lớn người tập thấy hiệu quả rõ nhất ở chỗ bớt bị bất ngờ, chứ không phải hết bực. Đó là đúng mức mà triết học khắc kỷ hứa hẹn: không biến ta thành đá, chỉ cho ta thêm một nhịp giữa sự việc và phản ứng, và trong nhịp ấy là toàn bộ tự do của mình.
Câu hỏi thường gặp
Người khắc kỷ làm gì vào buổi sáng?
Theo cuốn Suy tưởng của Marcus Aurelius, họ dành vài phút lường trước những người khó chịu sẽ gặp, nhắc mình rằng họ không làm hại được mình nếu mình không để họ kéo vào cái xấu, và rằng họ vẫn là đồng loại. Người hôm nay thêm việc chọn một đức tính và chuẩn bị điều khoản dự phòng.
Câu buổi sáng nổi tiếng của Marcus Aurelius nằm ở đâu?
Ở đoạn đầu quyển II của cuốn Suy tưởng. Đoạn đầu quyển V cũng nói về buổi sáng, khi ông tự hỏi mình sinh ra để nằm trong chăn cho dễ chịu hay để làm việc của một con người.
Điều khoản dự phòng trong triết học khắc kỷ là gì?
Đó là thói quen gắn câu nếu không có gì ngăn trở vào kế hoạch của mình. Nó nhắc rằng hành động là của mình, còn kết quả phụ thuộc nhiều yếu tố ngoài tầm tay, nên khi kế hoạch đổ vỡ, ta thất vọng mà không thấy bị phản bội.
Lường trước người khó chịu có làm mình định kiến không?
Có thể, nếu bỏ phần cuối của Marcus. Ông kết thúc bằng việc nhắc rằng người làm sai vì không hiểu và vẫn là đồng loại, cần làm việc cùng. Bài tập đúng giúp giảm giận, không phải gán nhãn trước cho ai.
Thói quen buổi sáng khắc kỷ mất bao lâu?
Năm đến mười phút là đủ, có thể làm khi pha cà phê hay ngồi xe. Không cần viết dài; vài chữ về va chạm có thể gặp, đức tính chọn cho ngày và một câu dự phòng cho việc quan trọng nhất.
Sáng nào cũng không muốn dậy có phải do thiếu kỷ luật?
Không hẳn. Nếu cảm giác nặng nề, mất hứng thú với mọi thứ kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ hay mệt mỏi, đó có thể là dấu hiệu cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, thay vì chỉ cố ép mình theo một nghi thức buổi sáng.