Trông chờ một người khác, người yêu, vợ chồng, con cái hay cha mẹ, chịu trách nhiệm làm mình hạnh phúc là một kỳ vọng đặt sai chỗ: nó biến tình thương thành món nợ, khiến người kia luôn thấy mình thiếu sót và khiến ta bất lực trước cảm xúc của chính mình. Các mối quan hệ là một trong những nguồn hạnh phúc lớn nhất của con người, nhưng "góp phần" khác hẳn với "phải mang lại".
Bài này tách hai điều ấy ra: vì sao ta hay giao hạnh phúc của mình cho người khác, các triết gia từ Epictetus tới Simone de Beauvoir và Rilke nhìn chuyện này ra sao, nó hiện ra thế nào trong gia đình Việt, và gắn bó sâu mà không đặt cược trọn đời mình vào một người trông ra sao.
Kỳ vọng này hình thành từ đâu
Nhiều câu chuyện tình yêu ta lớn lên cùng kết thúc bằng câu "và họ sống hạnh phúc mãi mãi", như thể gặp đúng người là xong phần khó nhất của đời. Lời bài hát, phim ảnh, những câu như "em là cả thế giới của anh" củng cố một hình dung: có một người ngoài kia sẽ lấp đầy mọi chỗ trống trong ta.
Trong gia đình, kỳ vọng ấy mang hình dạng khác. Cha mẹ mong con thành đạt, hiếu thảo để tuổi già được vui; vợ chồng mong người kia hiểu ý mình không cần nói; con cái lớn lên mong cha mẹ công nhận. Mỗi mong muốn đều tự nhiên, nhưng khi nó trở thành điều kiện để ta hạnh phúc, người kia bị đặt vào một vị trí không ai đứng nổi.
Ví dụ giả định: chị Hạnh, 38 tuổi, nói với bạn rằng chồng chị "không làm chị hạnh phúc". Khi bạn hỏi cụ thể, chị kể anh ít nói, không nhớ ngày kỷ niệm, về nhà chỉ xem điện thoại. Những điều chị kể là có thật và đáng nói chuyện thẳng với nhau. Nhưng câu "không làm chị hạnh phúc" lại chứa một giả định lớn hơn: rằng hạnh phúc của chị là việc của anh.
Epictetus: điều nằm trong tay người khác thì không nằm trong tay mình
Epictetus, triết gia khắc kỷ từng là nô lệ, mở đầu cuốn sổ tay ghi lại lời dạy của ông bằng một sự phân biệt: có những thứ trong tầm kiểm soát của ta, như suy nghĩ, lựa chọn, cách ta phản ứng; và có những thứ ngoài tầm kiểm soát, như cơ thể, tài sản, danh tiếng, và hành động của người khác.
Áp vào chuyện tình cảm, ý của ông khá thẳng: nếu đặt hạnh phúc của mình vào việc người khác cư xử theo ý mình, ta tự biến mình thành nô lệ của họ, vì hành động của họ do họ quyết. Ta có thể yêu cầu, góp ý, đề nghị, nhưng không thể bảo đảm họ sẽ làm. Hạnh phúc treo trên một điều không bảo đảm thì lúc nào cũng run rẩy.
Lời dạy này dễ bị hiểu sai thành lạnh lùng, kiểu "đừng mong gì ở ai". Epictetus không nói vậy. Người khắc kỷ coi trọng bổn phận với gia đình, bạn bè, và cho rằng sống tử tế với người khác là phần cốt lõi của đời sống tốt. Điều ông khuyên là chỗ dựa sau cùng của lòng mình phải nằm ở cách mình sống, không nằm ở việc người khác đáp lại ra sao.
Một cách thực hành nhỏ rút từ Epictetus: trước khi giận người thân vì họ không làm điều mình mong, tự hỏi điều đó nằm trong tay ai. Nếu nằm trong tay họ, việc của mình là nói ra rõ ràng và tử tế, rồi chấp nhận rằng họ có quyền đáp lại theo cách của họ. Nếu nằm trong tay mình, như cách mình đón nhận một ngày tệ, thì đó là chỗ đáng đặt sức lực. Phép phân loại này không làm ta bớt thương, chỉ làm ta bớt bất lực.
Simone de Beauvoir: khi một người biến người kia thành cả thế giới
Trong cuốn "Giới tính thứ hai", nữ triết gia Pháp Simone de Beauvoir có một chương bàn về người phụ nữ đang yêu theo kiểu đặt trọn đời mình vào người đàn ông. Bà phân tích rằng trong xã hội thời bà, nhiều phụ nữ bị dạy coi tình yêu là con đường duy nhất để có giá trị, nên dồn hết bản thân vào người mình yêu, và vì thế sống trong nỗi sợ thường trực bị bỏ rơi.
Beauvoir mơ về một kiểu tình yêu khác, nơi hai người cùng tự do, mỗi người có dự định đời mình, và đến với nhau không phải vì thiếu mà vì chọn. Theo bà, tình yêu đích thực dựa trên việc hai tự do công nhận nhau, chứ không phải một người hoà tan vào người kia.
Phân tích của bà gắn với bối cảnh nước Pháp giữa thế kỷ hai mươi, và người đọc hôm nay có thể không đồng ý mọi chỗ. Nhưng nhận xét cốt lõi vẫn đúng với cả nam lẫn nữ: khi một người là toàn bộ nguồn giá trị và niềm vui của ta, tình yêu khó tránh khỏi biến thành nỗi sợ và sự kiểm soát.
Rilke và Gibran: hai nỗi cô đơn che chở cho nhau
Nhà thơ Rainer Maria Rilke, trong những lá thư gửi một nhà thơ trẻ, viết rằng tình yêu đẹp nhất là khi hai nỗi cô đơn che chở, giới hạn và chào đón nhau. Ý của ông là mỗi người vẫn giữ một khoảng riêng không ai lấp được, và người yêu ta tôn trọng khoảng riêng ấy thay vì cố chiếm lấy nó.
Khalil Gibran, trong cuốn "Nhà tiên tri", có một hình ảnh gần giống: hai người như hai cây cột cùng đỡ một mái nhà nhưng đứng cách nhau, vì cây sồi và cây bách không mọc được trong bóng của nhau. Giữa sự gần gũi, nên chừa những khoảng trống: Gibran khuyên đôi vợ chồng như vậy.
Hai nhà thơ không nói về triết học hàn lâm, nhưng họ chạm vào cùng một điều: người ta không thể và không nên lấp hết khoảng trống trong nhau. Một phần cô đơn là của riêng mỗi người, và chấp nhận điều đó giúp tình yêu nhẹ hơn chứ không lạnh hơn.
Trong gia đình Việt: kỳ vọng vào con cái và cha mẹ
Ở nhiều gia đình Việt, kỳ vọng đặt sai chỗ mạnh nhất lại không nằm giữa vợ chồng, mà giữa cha mẹ và con cái. Câu "bố mẹ chỉ mong con giỏi giang là bố mẹ vui rồi" nghe rất thương, nhưng cũng âm thầm đặt lên vai đứa trẻ trách nhiệm làm cha mẹ vui. Khi con thi trượt, chọn ngành khác ý, lấy người cha mẹ không ưng, cả nhà thấy như hạnh phúc bị lấy mất.
Ở chiều ngược lại, nhiều người trưởng thành vẫn đi tìm sự công nhận của cha mẹ, và chỉ thấy đời mình ổn khi cha mẹ khen. Nho gia đề cao chữ hiếu, và lòng biết ơn, chăm sóc cha mẹ là điều tốt đẹp. Nhưng hiếu thảo khác với việc sống thay ước mơ của cha mẹ, và thương con khác với việc gửi trọn niềm vui tuổi già vào thành tích của con.
Một gia đình nhẹ nhõm hơn khi mỗi người tự chăm lo phần niềm vui của mình, đồng thời góp vào niềm vui chung: cha mẹ có bạn bè, sở thích, việc có nghĩa; con cái được sống đời của mình mà vẫn gần gũi, quan tâm. Không ai phải là nguồn hạnh phúc duy nhất của ai.
"Góp phần vào hạnh phúc" và "phải mang lại hạnh phúc"
Cùng là mong muốn được yêu thương, nhưng hai cách đặt kỳ vọng dẫn tới hai bầu không khí rất khác.
| Khía cạnh | Người kia góp phần | Người kia phải mang lại |
|---|---|---|
| Khi họ bận, mệt, im lặng | Hỏi han, hiểu rằng họ cũng có ngày khó | Thấy bị bỏ rơi, coi là thiếu yêu thương |
| Khi mình buồn | Mình tự chăm sóc, đồng thời chia sẻ để được đỡ | Chờ họ nhận ra và làm mình vui lên |
| Khi muốn điều gì | Nói thẳng, chấp nhận họ có thể từ chối | Mong họ tự hiểu, giận khi họ không hiểu |
| Đời sống riêng | Mỗi người có bạn bè, sở thích, dự định | Mọi niềm vui đều phải qua người kia |
| Cảm giác chung | Nhẹ nhàng, biết ơn những gì nhận được | Căng thẳng, luôn thấy thiếu |
Chuyển từ cột phải sang cột giữa không có nghĩa là bớt yêu hay bớt mong. Nó có nghĩa là mong một cách công bằng hơn, cho cả người kia lẫn chính mình.
Gắn bó sâu mà không đặt cược trọn đời mình
Bước đầu là tự hỏi thật lòng: những điều mình đang trông chờ người kia làm, có điều nào mình tự làm được không. Muốn có buổi tối vui thì có thể chủ động rủ nhau đi dạo; muốn được quan tâm thì nói rõ mình cần gì; muốn có niềm vui riêng thì nuôi một sở thích, một tình bạn của mình.
Bước thứ hai là phân biệt yêu cầu hợp lý với trách nhiệm không thể gánh. Mong vợ chồng tôn trọng, chung tay việc nhà, không nói lời làm tổn thương là yêu cầu chính đáng, cần được nói ra và thương lượng. Mong người kia làm mình hết buồn, hết cô đơn, hết bất an thì là giao cho họ việc mà chỉ mình và thời gian làm được.
Bước thứ ba là nhận ra rằng khi bớt đòi hỏi người kia phải làm mình hạnh phúc, ta lại thường thấy họ đáng yêu hơn. Những điều nhỏ họ làm không còn là "bổn phận chưa đủ" mà thành món quà. Các triết gia gọi đó là tự do trong gắn bó; người bình thường gọi đó là thương mà không ngột ngạt.
Nếu một mối quan hệ có bạo lực, kiểm soát hay xúc phạm kéo dài, vấn đề không còn là kỳ vọng, và người trong cuộc nên tìm sự hỗ trợ từ người thân, chuyên gia hoặc cơ quan có trách nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trông chờ người yêu làm mình hạnh phúc không?
Người yêu có thể góp phần rất lớn vào hạnh phúc của ta, nhưng giao trọn trách nhiệm đó cho họ là gánh nặng cho cả hai. Hành động của người khác nằm ngoài tầm kiểm soát của mình, nên hạnh phúc treo vào đó dễ chao đảo.
Epictetus nói gì về việc phụ thuộc vào người khác?
Epictetus phân biệt điều trong tầm tay ta và điều ngoài tầm tay, trong đó có hành động của người khác. Ông khuyên đặt chỗ dựa sau cùng của lòng mình vào cách mình sống, chứ không vào việc người khác cư xử theo ý mình.
Simone de Beauvoir nghĩ gì về tình yêu?
Trong cuốn Giới tính thứ hai, Beauvoir phê phán kiểu tình yêu một người đặt trọn đời mình vào người kia. Bà hướng tới tình yêu giữa hai con người tự do, mỗi người có dự định riêng, đến với nhau vì chọn chứ không vì thiếu.
Kỳ vọng con cái làm cha mẹ vui có sai không?
Mong con khoẻ mạnh, tử tế là điều tự nhiên. Nhưng khi niềm vui của cha mẹ phụ thuộc trọn vào thành tích hay lựa chọn của con, đứa trẻ mang một gánh nặng quá sức. Cha mẹ có đời sống riêng đầy đủ thường giúp con nhẹ nhõm hơn.
Làm sao để bớt phụ thuộc cảm xúc vào người khác?
Hãy nói thẳng những gì mình cần thay vì chờ người kia tự hiểu, nuôi những niềm vui riêng như bạn bè, sở thích, việc có nghĩa, và phân biệt yêu cầu hợp lý với những điều chỉ mình mới tự làm được cho mình.
Tự chịu trách nhiệm hạnh phúc có phải là sống ích kỷ không?
Không. Tự chăm lo phần niềm vui của mình giúp ta có nhiều hơn để cho đi và bớt đòi hỏi người thân. Đó là nền cho một sự gắn bó nhẹ nhàng, nơi những điều người kia làm trở thành món quà chứ không phải bổn phận.