MuuCau.comMưu Cầu
Khoa học về hạnh phúc

Lòng biết ơn dưới góc nhìn tâm lý học: điều đã biết và điều còn đang bàn

Người hay biết ơn thường hài lòng hơn, nhưng bài tập biết ơn có tác dụng nhỏ hơn lời quảng cáo. Nghiên cứu nói gì, còn bàn gì, và biết ơn khác mang ơn ở đâu.

An old woman seen from behind handing a bag of fresh vegetables over a low garden fence to a young neighbor in a quiet village lane, late afternoon sun

Tâm lý học coi lòng biết ơn vừa là một cảm xúc, nảy ra khi nhận được điều tốt mà mình hiểu là đến từ người khác, vừa là một nét tính cách, tức xu hướng hay nhận ra những điều tốt như vậy. Nhiều nghiên cứu cho thấy người có nét biết ơn cao thường hài lòng với cuộc sống hơn và có quan hệ tốt hơn. Nhưng khi đem các bài tập biết ơn ra thử nghiệm nghiêm túc, tác dụng thường có thật mà nhỏ, nhỏ hơn nhiều so với những gì sách và mạng xã hội hứa hẹn.

Bài này không hướng dẫn cách viết nhật ký biết ơn. Nó đi qua những gì các nhà nghiên cứu đã làm, kết quả nào tương đối vững, kết quả nào còn tranh luận, sự khác nhau giữa biết ơn và cảm giác mắc nợ trong văn hoá Á Đông, và những lúc lời khuyên "hãy biết ơn" bị dùng sai.

Biết ơn trong mắt nhà tâm lý học

Robert Emmons, một trong những người nghiên cứu lòng biết ơn lâu nhất, mô tả nó gồm hai bước: nhận ra có điều tốt trong đời mình, và nhận ra nguồn của điều tốt ấy nằm ngoài bản thân, ở người khác, ở thiên nhiên, ở hoàn cảnh. Bước thứ hai làm biết ơn khác với sự hài lòng đơn thuần: hài lòng có thể chỉ hướng vào mình, còn biết ơn luôn hướng ra ngoài.

Các nhà nghiên cứu phân biệt biết ơn như trạng thái, tức cảm xúc nảy ra trong một tình huống cụ thể, với biết ơn như nét tính cách, tức người ấy nói chung hay dễ cảm thấy biết ơn đến mức nào. Michael McCullough, Emmons và cộng sự soạn một bảng hỏi ngắn để đo nét tính cách này, hỏi những điều như người đó có thấy nhiều điều đáng cảm ơn trong đời không, có cần thời gian dài mới thấy biết ơn ai đó không.

Tách hai mặt này quan trọng vì chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau. Người có nét biết ơn cao có hạnh phúc hơn không là chuyện tương quan. Còn nếu một người tập cảm thấy biết ơn nhiều hơn thì có hạnh phúc hơn không là chuyện can thiệp, khó chứng minh hơn nhiều.

Những thí nghiệm hay được nhắc tới

Đếm điều may và đếm điều phiền. Đầu những năm hai nghìn, Emmons và McCullough chia người tham gia thành các nhóm: một nhóm mỗi tuần ghi vài điều mình biết ơn, một nhóm ghi những điều phiền lòng, một nhóm ghi sự kiện bình thường. Sau vài tuần, nhóm ghi điều biết ơn báo cáo nhìn cuộc sống tích cực hơn và lạc quan hơn về tuần tới. Đây là nghiên cứu được trích nhiều nhất về chủ đề này.

Chuyến thăm biết ơn. Martin Seligman và cộng sự thử nhiều bài tập qua mạng. Một bài là viết thư cảm ơn một người chưa từng được cảm ơn tử tế rồi đến đọc tận nơi. Bài này cho cảm giác vui tăng rõ nhất ngay sau đó, nhưng hiệu ứng phai dần sau khoảng một tháng.

Làm nhiều chưa chắc tốt hơn. Sonja Lyubomirsky và cộng sự thấy trong một thử nghiệm nhỏ, nhóm "đếm điều may" một lần mỗi tuần có lợi hơn nhóm làm ba lần mỗi tuần. Một cách giải thích là làm dày quá thì bài tập thành nhàm, thành việc phải làm, mất cảm giác tươi mới.

Biết ơn nuôi các mối quan hệ. Sara Algoe đề xuất rằng biết ơn có chức năng xã hội: giúp ta nhận ra ai là người đáng gắn bó, nhắc ta nhớ tới họ, và làm mối quan hệ chặt hơn. Các nghiên cứu của bà ở các cặp đôi cho thấy bày tỏ biết ơn đi kèm cảm giác gần gũi hơn ở cả hai người.

Điều tương đối vững

Qua nhiều nghiên cứu, một số điều có vẻ khá chắc. Thứ nhất, người có nét biết ơn cao thường hài lòng với cuộc sống hơn, có nhiều cảm xúc dễ chịu hơn và có quan hệ tốt hơn. Mối liên hệ này lặp lại ở nhiều nhóm người. Nhưng đây là tương quan: có thể biết ơn làm người ta hạnh phúc, cũng có thể người vốn hạnh phúc thì dễ biết ơn, hoặc cả hai cùng đến từ một tính khí lạc quan chung.

Thứ hai, bày tỏ biết ơn với một người cụ thể có vẻ có lợi cho mối quan hệ đó, cho cả người nói lẫn người nghe. Đây là chỗ biết ơn khác với các bài tập chỉ diễn ra trong đầu. Một lời cảm ơn thật lòng có địa chỉ cụ thể tác động lên hai người, không chỉ một.

Thứ ba, các bài tập biết ơn ít khi gây hại cho người bình thường và thường cho một chút cải thiện tâm trạng trong ngắn hạn. Nếu một người thích làm thì không có lý do gì để bỏ. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ đừng kỳ vọng nó thay đổi cả cuộc đời.

Điều còn đang bàn

Hiệu ứng nhỏ khi so đúng cách. Các tổng hợp gần đây cho thấy khi so bài tập biết ơn với một bài tập đối chứng cũng dễ chịu, như ghi lại việc đã làm trong ngày, khoảng chênh lệch khá khiêm tốn. Một phần lợi ích có thể đến từ việc được dừng lại suy ngẫm, chứ không riêng gì lòng biết ơn.

Tác dụng lên lo âu và trầm cảm còn hạn chế. Một số tổng hợp thấy bài tập biết ơn chỉ giảm nhẹ triệu chứng lo âu, trầm cảm, không nên coi là cách chữa. Người đang trầm cảm cần được bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý hỗ trợ.

Có người thấy tệ hơn. Khi đang rất buồn mà bị bảo "hãy nghĩ tới những gì mình có", một số người lại thấy có lỗi vì không cảm nhận được, hoặc thấy nỗi đau của mình bị xem nhẹ.

Mẫu nghiên cứu nghiêng về phương Tây. Phần lớn thử nghiệm làm ở Bắc Mỹ và châu Âu. Ở các nền văn hoá khác, biết ơn mang thêm những sắc thái làm kết quả có thể khác.

Vì sao con người có cảm xúc biết ơn

Các nhà nghiên cứu theo hướng tiến hoá cho rằng biết ơn tồn tại vì nó giúp loài người sống thành nhóm. Nhà sinh học Robert Trivers từng giải thích cách những sinh vật không cùng huyết thống vẫn giúp đỡ nhau nếu sự giúp đỡ được đáp lại về sau. Muốn kiểu "có qua có lại" ấy vận hành, cần một cảm xúc nhắc ta nhớ ai đã tốt với mình và thôi thúc ta đáp lại. Biết ơn làm đúng việc đó.

Từ thế kỷ mười tám, Adam Smith, trong cuốn sách về các tình cảm đạo đức, đã coi biết ơn là cảm xúc thúc đẩy ta muốn đền đáp người làm ơn, đối xứng với sự oán giận thúc đẩy ta muốn trừng phạt kẻ gây hại. Hai trăm năm sau, McCullough và cộng sự đề xuất biết ơn có ba chức năng đạo đức: như một chiếc phong vũ biểu báo cho ta biết ai đó vừa làm điều tốt, như một động lực thúc ta đối xử tốt lại, và như một phần thưởng khiến người làm ơn muốn tiếp tục làm.

Cách nhìn này giải thích vì sao biết ơn có sức mạnh nhất khi hướng tới một người cụ thể, và vì sao cảm ơn đúng lúc lại giữ được các mối quan hệ. Nó cũng nhắc rằng biết ơn vốn là chuyện giữa người với người, không chỉ là một kỹ thuật làm tâm trạng tốt lên khi ngồi một mình.

Biết ơn và mang ơn: sắc thái của văn hoá Á Đông

Trong tiếng Việt, "biết ơn" thường đi cùng "mang ơn", "đền ơn", "ơn nghĩa". Nhận một điều tốt không chỉ làm lòng ấm lên mà còn tạo ra một món nợ cần trả. Các nhà nghiên cứu ở Nhật Bản, Hàn Quốc ghi nhận điều tương tự: khi được giúp, người ta vừa thấy biết ơn vừa thấy áy náy, như thể đã làm phiền người khác.

Sắc thái này có mặt tốt: nó giữ cho các mối quan hệ có qua có lại, nhắc con cháu nhớ "uống nước nhớ nguồn". Nhưng nó cũng có thể biến biết ơn thành gánh nặng. Một người con được nhắc mãi "cha mẹ đã hy sinh bao nhiêu cho con" có thể cảm thấy nợ nhiều hơn là thấy thương, và quyết định đời mình theo cảm giác phải trả nợ.

Tâm lý học phương Tây gọi đây là sự phân biệt giữa biết ơn và cảm giác mắc nợ. Biết ơn thường đi kèm muốn lại gần người kia; mắc nợ thường đi kèm muốn trả cho xong để nhẹ người. Cùng một sự giúp đỡ, cách người cho đưa ra và cách người nhận hiểu sẽ quyết định nó thành biết ơn hay thành món nợ.

Khi lời khuyên "hãy biết ơn" bị dùng sai

Để bắt người ta chịu đựng bất công. "Có việc làm là phải biết ơn rồi" có thể được dùng để chặn những đòi hỏi chính đáng về điều kiện làm việc. Biết ơn điều tốt không có nghĩa là phải im lặng trước điều sai.

Để ép cảm xúc. Bắt một người đang đau phải thấy biết ơn là phủ nhận cảm xúc thật của họ. Lòng biết ơn tự nảy ra mới có giá trị; bị ép thì chỉ còn là lời nói.

Để tự trách mình. Có người dùng biết ơn để mắng mình: "người ta khổ hơn mình bao nhiêu, mình buồn là vô ơn". Buồn và biết ơn có thể cùng có mặt; cái này không xoá được cái kia.

Để thay cho việc thay đổi. Biết ơn hoàn cảnh không thay được việc sửa những gì có thể sửa. Triết gia khắc kỷ dạy chấp nhận điều ngoài tầm tay, nhưng cũng dạy hành động với điều trong tầm tay.

Câu hỏi thường gặp

Lòng biết ơn có làm người ta hạnh phúc hơn không?

Người có nét biết ơn cao thường hài lòng với cuộc sống hơn, nhưng đây là tương quan. Khi thử nghiệm các bài tập biết ơn, tác dụng có thật nhưng thường nhỏ và có thể phai sau vài tuần, nhỏ hơn nhiều so với lời quảng cáo.

Tâm lý học định nghĩa lòng biết ơn thế nào?

Theo Robert Emmons, biết ơn gồm hai bước: nhận ra có điều tốt trong đời mình và nhận ra nguồn của điều tốt ấy nằm ngoài bản thân. Nó vừa là cảm xúc trong tình huống cụ thể, vừa là nét tính cách bền.

Chuyến thăm biết ơn là gì?

Đó là bài tập viết thư cảm ơn một người chưa từng được cảm ơn tử tế rồi đến đọc tận nơi. Trong thử nghiệm của Seligman và cộng sự, bài này làm tâm trạng tăng rõ ngay sau đó nhưng hiệu ứng phai dần sau khoảng một tháng.

Biết ơn có chữa được trầm cảm không?

Không nên coi là cách chữa. Các tổng hợp nghiên cứu chỉ thấy tác dụng nhẹ lên triệu chứng lo âu, trầm cảm. Người buồn kéo dài, mất ngủ, khó làm việc thường ngày cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Biết ơn và mang ơn khác nhau thế nào?

Biết ơn thường đi kèm mong muốn gần gũi người đã giúp mình, còn mang ơn hay mắc nợ thường đi kèm áp lực phải trả cho xong. Trong văn hoá Á Đông hai cảm giác này hay đi cùng nhau, và cảm giác mắc nợ có thể thành gánh nặng.

Có phải lúc nào cũng nên khuyên người khác biết ơn?

Không. Bảo người đang đau phải biết ơn có thể khiến họ thấy bị xem nhẹ hoặc thấy có lỗi. Biết ơn cũng không nên được dùng để bắt ai chịu đựng bất công. Nó có giá trị khi tự nảy ra, không khi bị ép.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138