Ikigai trong tiếng Nhật đơn giản là điều làm cho cuộc sống đáng sống, có thể rất nhỏ như ly trà buổi sáng hay tiếng cười của cháu, chứ không phải sơ đồ bốn vòng tròn giúp tìm nghề kiếm tiền; còn wabi-sabi là cách cảm nhận vẻ đẹp của cái giản dị, cũ kỹ, không hoàn hảo và vô thường, không phải một phong cách trang trí. Cả hai đều bị hiểu lệch khi đi ra khỏi Nhật Bản.
Bài này kể lại hai khái niệm đã bị biến đổi thế nào khi trở thành trào lưu, nghĩa gốc của chúng ra sao, và vì sao nghĩa gốc lại có ích hơn cho câu hỏi hạnh phúc. Cuối bài là vài cách đem tinh thần thật của chúng vào đời sống, không cần mua thêm thứ gì.
Sơ đồ bốn vòng tròn: một sự nhầm lẫn lan rộng
Nếu tìm chữ ikigai trên mạng, gần như chắc sẽ gặp một sơ đồ bốn vòng tròn giao nhau: điều bạn yêu thích, điều bạn giỏi, điều thế giới cần, điều người ta trả tiền cho bạn. Ở giữa, chỗ bốn vòng gặp nhau, là ikigai. Sơ đồ này xuất hiện trong vô số bài thuyết trình, khoá học hướng nghiệp, sách phát triển bản thân.
Theo nhiều người đã tìm hiểu, sơ đồ này thường được truy về một bài viết trên blog của một tác giả người Anh khoảng năm 2014, ghép chữ ikigai vào một sơ đồ về mục đích sống có sẵn trước đó của một tác giả người Tây Ban Nha. Nói cách khác, nó là sản phẩm của phương Tây, chỉ mượn một chữ Nhật. Người Nhật bình thường khi nói ikigai không nghĩ tới bốn vòng tròn nào cả.
Vấn đề không chỉ là sai nguồn gốc. Sơ đồ bốn vòng tròn gắn lẽ sống vào nghề nghiệp và thu nhập. Theo cách hiểu đó, một người về hưu, một người làm công việc bình thường không đam mê, một người nội trợ, sẽ khó mà có ikigai. Đó là một cách nghĩ rất hẹp, đặt toàn bộ ý nghĩa đời người lên công việc được trả lương.
Ikigai theo nghĩa gốc: điều làm đời đáng sống
Chữ nghĩa. Ikigai ghép từ "iki", sống, và "gai", thường được giải thích là giá trị, đáng giá. Trong tiếng Nhật thường ngày, đây là một từ khá bình dị, chỉ điều khiến người ta thấy sống là đáng.
Có thể rất nhỏ. Một người già chăm vườn hoa, một người mẹ chờ con đi học về, một người thích câu cá cuối tuần, đều có thể gọi đó là ikigai của mình. Không cần nó phải kiếm ra tiền hay được xã hội công nhận.
Có thể có nhiều. Một người có thể có vài ikigai cùng lúc, thay đổi theo từng giai đoạn đời. Không có áp lực phải tìm ra một mục đích duy nhất.
Đã được nghiên cứu từ lâu ở Nhật. Nhà tâm thần học Kamiya Mieko viết một cuốn sách nổi tiếng về ikigai từ những năm 1960, dựa trên trải nghiệm làm việc với những người bệnh phong sống cách ly. Bà quan tâm tới câu hỏi điều gì giữ con người tiếp tục sống trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, chứ không phải chọn nghề nào cho thu nhập cao.
Gần với ý niệm của phương Đông. Ikigai theo nghĩa gốc gần với những niềm vui Khổng Tử nói, học, có bạn, sống ngay thẳng, hơn là với một công cụ hướng nghiệp.
Wabi-sabi: không phải phong cách nội thất
Wabi-sabi cũng trải qua một hành trình tương tự. Ở nhiều nơi, chữ này được dùng để quảng cáo đồ gốm thô, bàn gỗ mộc, căn phòng tông màu đất, như thể đó là một phong cách trang trí có thể mua về. Có người còn dùng nó để biện minh cho đồ làm cẩu thả: "hơi lệch một chút, đó là wabi-sabi".
Wabi-sabi gốc là một cách cảm nhận thẩm mỹ gắn với triết lý vô thường. Chữ "wabi" ban đầu gợi sự cô tịch, đơn sơ, xa hoa thì không có mà lại thấy đủ. Chữ "sabi" gợi dấu vết thời gian, sự cũ đi, phai màu, như rêu trên đá, gỉ trên sắt. Ghép lại, wabi-sabi là khả năng thấy được vẻ đẹp trong những thứ giản dị, không hoàn hảo, đang đổi thay.
Tinh thần này phát triển mạnh trong nghệ thuật trà đạo Nhật Bản, gắn với tên tuổi trà sư Sen no Rikyū vào thế kỷ mười sáu, người đề cao những chén trà mộc mạc, gian phòng nhỏ đơn sơ, thay cho đồ quý giá phô trương. Nó cũng chịu ảnh hưởng của tinh thần Thiền về vô thường. Đây không phải một cách bày biện, mà là một cách nhìn.
Wabi-sabi và hạnh phúc: chấp nhận cái không hoàn hảo
Đối lập với chủ nghĩa hoàn hảo. Nhiều người khổ vì muốn mọi thứ phải hoàn hảo: ngôi nhà, cơ thể, công việc, con cái. Wabi-sabi gợi một hướng khác: cái chưa hoàn hảo cũng có vẻ đẹp riêng, và đòi hoàn hảo là đòi một thứ không có trong đời.
Thấy đẹp trong dấu vết thời gian. Chiếc bàn cũ có vết xước của con nhỏ ngày xưa, bức tường loang màu ở nhà cũ, đôi tay có vết chai. Wabi-sabi mời ta nhìn những dấu vết đó không như khuyết điểm mà như câu chuyện.
Kintsugi: gắn vàng vào vết vỡ. Kintsugi là kỹ thuật sửa đồ gốm vỡ bằng sơn mài pha bột vàng, để lộ đường nứt thay vì giấu đi. Nó thường được nhắc cùng wabi-sabi như một ví dụ: vết vỡ trở thành một phần của lịch sử món đồ.
Nhưng không phải chấp nhận mọi thứ. Wabi-sabi không bảo phải chấp nhận làm ẩu, chấp nhận hỏng hóc nguy hiểm, hay bỏ cố gắng. Nó nói về cách nhìn cái đã qua và cái tất yếu thay đổi, không phải lời bào chữa cho sự cẩu thả hôm nay.
Người già Okinawa và những câu chuyện bị thổi phồng
Một lý do ikigai nổi tiếng toàn cầu là những cuốn sách và phóng sự về người cao tuổi ở Okinawa, một vùng đảo phía nam Nhật Bản được nhắc nhiều vì có nhiều người sống thọ. Câu chuyện thường được kể là: người già ở đó sống lâu vì có ikigai, vì ăn uống điều độ, vì gắn bó với cộng đồng. Nghe rất đẹp và dễ nhớ.
Nhưng cần đọc những câu chuyện ấy với chút dè dặt. Tuổi thọ của một cộng đồng phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố: chế độ ăn, di truyền, hệ thống y tế, điều kiện sống qua nhiều thời kỳ, cả cách ghi chép năm sinh ở thời xưa. Một số nhà nghiên cứu đã đặt câu hỏi về độ chính xác của các số liệu tuổi thọ ở nhiều vùng được gọi là nơi sống lâu. Gán toàn bộ cho một khái niệm như ikigai là đơn giản hoá quá mức.
Điều dám khẳng định một cách thận trọng là: cảm giác cuộc sống có điều đáng sống, có người cần mình, có việc mình gắn bó, dường như đi cùng với một đời sống tinh thần khoẻ hơn. Nhiều nghiên cứu ở các nước khác nhau gợi ý theo hướng đó, dù cơ chế còn được bàn cãi. Nhưng biến nó thành lời hứa "có ikigai sẽ sống lâu" là đi quá xa bằng chứng.
Với người Việt, điều này có một liên hệ gần gũi: những ông bà ở quê vẫn chăm vườn, trông cháu, đi họp hội người cao tuổi, thường được con cháu nhận xét là "còn minh mẫn lắm". Đó là một quan sát đời thường đáng trân trọng, không cần một chữ nước ngoài để làm cho nó có giá trị.
Vì sao các khái niệm phương Đông hay bị bóp méo
Ikigai và wabi-sabi không phải trường hợp duy nhất. Thiền bị biến thành kỹ thuật tăng năng suất, đạo Lão bị biến thành lời khuyên "cứ để mọi thứ trôi", chánh niệm bị biến thành ứng dụng điện thoại. Có một số lý do lặp lại.
Lý do thứ nhất là thị trường cần những thứ dễ bán: một sơ đồ, một phong cách, một bài tập năm phút. Ý niệm triết học thì chậm, mơ hồ, khó đóng gói. Lý do thứ hai là sự hấp dẫn của cái xa lạ: một chữ nước ngoài nghe sâu sắc hơn những điều tương tự bằng tiếng mẹ đẻ. Người Việt có biết đủ, có chữ nhàn, có cư trần lạc đạo, nhưng những chữ ấy ít khi được quảng bá rầm rộ như ikigai.
Lý do thứ ba là chúng ta muốn hạnh phúc có công thức. Sơ đồ bốn vòng tròn hấp dẫn vì nó hứa rằng nếu điền đúng thì sẽ ra lẽ sống. Nhưng các truyền thống gốc, từ Nhật Bản tới Việt Nam, thường nói rằng hạnh phúc không đến từ công thức mà từ sự chú tâm vào đời sống đang có. Nhận ra điều này giúp người đọc tỉnh táo hơn trước mỗi trào lưu mới.
Đem tinh thần thật của ikigai và wabi-sabi vào đời sống
Không cần mua đồ gốm hay vẽ sơ đồ. Có thể thử vài việc nhỏ:
- Viết ra năm điều nhỏ trong tuần khiến mình thấy sống là đáng, không cần liên quan tới công việc. Đó gần với ikigai theo nghĩa gốc hơn mọi sơ đồ.
- Để ý xem trong danh sách đó có bao nhiêu điều gắn với người khác, với thiên nhiên, với việc tự tay làm. Thường sẽ thấy chúng chiếm phần lớn.
- Chọn một món đồ cũ trong nhà có nhiều dấu vết thời gian. Thay vì nghĩ tới việc thay mới, thử nhớ lại câu chuyện của nó.
- Khi thấy mình bực vì một việc không hoàn hảo, tự hỏi: sự không hoàn hảo này có gây hại thật không, hay chỉ là trái với hình ảnh mình mong muốn?
- Cuối tuần, đọc lại những gì đã ghi. Không cần kết luận gì lớn; chỉ cần thấy rằng nhiều lẽ sống đã ở sẵn trong đời mình.
Hai khái niệm này, hiểu đúng, gặp nhau ở một điểm: hạnh phúc không nằm ở việc tìm ra một thứ hoàn hảo, mà ở khả năng thấy giá trị trong những thứ bình thường, chưa hoàn hảo và đang thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Ikigai là gì?
Ikigai trong tiếng Nhật là điều làm cho cuộc sống đáng sống. Theo nghĩa gốc, nó có thể rất nhỏ và đời thường, như chăm vườn, chơi với cháu, uống trà buổi sáng, không nhất thiết gắn với nghề nghiệp hay thu nhập.
Sơ đồ ikigai bốn vòng tròn có phải của người Nhật không?
Theo nhiều người đã tìm hiểu, sơ đồ này xuất hiện ở phương Tây khoảng năm 2014, ghép chữ ikigai vào một sơ đồ về mục đích sống có sẵn. Người Nhật khi nói ikigai thường không nghĩ tới sơ đồ này.
Wabi-sabi là gì?
Wabi-sabi là cách cảm nhận vẻ đẹp của những thứ giản dị, cũ kỹ, không hoàn hảo và vô thường. Nó gắn với nghệ thuật trà đạo và tinh thần Thiền ở Nhật Bản, không phải một phong cách trang trí nội thất.
Kintsugi có liên quan gì tới wabi-sabi?
Kintsugi là kỹ thuật sửa đồ gốm vỡ bằng sơn mài pha bột vàng, để lộ đường nứt. Nó thường được nhắc cùng wabi-sabi vì thể hiện ý trân trọng dấu vết và lịch sử của món đồ thay vì giấu đi.
Wabi-sabi có phải là cái cớ để làm việc cẩu thả không?
Không. Wabi-sabi nói về cách nhìn cái đã qua và sự thay đổi tất yếu, không phải lời bào chữa cho việc làm ẩu. Một người thợ gốm theo tinh thần này vẫn làm rất kỹ, chỉ là không ép mọi thứ phải đều tăm tắp.
Người Việt có khái niệm nào gần với ikigai và wabi-sabi không?
Có những ý niệm gần như biết đủ, chữ nhàn, cư trần lạc đạo, niềm vui với thú quê trong thơ Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm. Chúng cũng đề cao giá trị của đời sống giản dị và những niềm vui nhỏ.