MuuCau.comMưu Cầu
Khoa học về hạnh phúc

Hạnh phúc khoái lạc và hạnh phúc trọn vẹn: tâm lý học tách hai loại ra sao

Tâm lý học phân biệt hạnh phúc khoái lạc với hạnh phúc trọn vẹn. Mỗi loại đo bằng gì, khác nhau ở đâu trong đời thường, và vì sao tách quá rạch ròi cũng bị phê bình.

A young woman seen from behind sitting on the edge of a hospital bed in a quiet ward, holding the hand of her sleeping grandmother, soft window light

Tâm lý học thường chia nghiên cứu về hạnh phúc thành hai truyền thống: hạnh phúc khoái lạc, tức có nhiều cảm xúc dễ chịu, ít cảm xúc khó chịu và hài lòng với cuộc sống; và hạnh phúc trọn vẹn, tức sống đúng với giá trị của mình, phát triển, có mục đích và có ý nghĩa. Hai loại thường đi cùng nhau nhưng không trùng nhau: chăm người thân ốm có thể ít vui mà rất có nghĩa, một kỳ nghỉ thoải mái có thể nhiều vui mà ít nghĩa. Tách hai loại giúp nhìn rõ đời mình hơn, nhưng cũng có nhà nghiên cứu cho rằng tách quá rạch ròi là sai.

Bài này đi qua gốc triết học của hai chữ, cách mỗi bên đo lường, những khác biệt trong đời sống hằng ngày, cuộc tranh luận trong giới nghiên cứu, góc nhìn văn hoá, và cách dùng hai khái niệm cho đời mình.

Gốc triết học của hai cách gọi

Chữ "khoái lạc" trong cách gọi này đến từ chữ Hy Lạp hēdonē, nghĩa là niềm vui, sự dễ chịu. Từ thời cổ đại đã có những người cho rằng điều tốt nhất của đời người là có nhiều dễ chịu và ít đau đớn. Aristippus thành Cyrene đi theo hướng hưởng thụ trực tiếp, còn Epicurus thì hiểu khoái lạc là sự vắng mặt của đau khổ và lo âu, gần với bình an hơn là ăn chơi. Về sau Bentham, Mill đưa ý này vào đạo đức học.

Chữ "trọn vẹn" dịch ý của eudaimonia, chữ Aristotle dùng để gọi một đời sống tốt: hoạt động theo đức hạnh, phát huy những năng lực tốt nhất của con người, trong suốt một đời. Với Aristotle, cảm giác vui là phần đi kèm của đời sống tốt chứ không phải định nghĩa của nó.

Hai truyền thống ấy chảy dài qua lịch sử triết học, và khi tâm lý học bắt đầu đo hạnh phúc vào nửa sau thế kỷ hai mươi, nó cũng tách ra thành hai dòng nghiên cứu với hai bộ bảng hỏi khác nhau. Người đặt tên rõ ràng cho sự phân chia này trong tâm lý học là Richard Ryan và Edward Deci, trong một bài tổng quan đầu những năm hai nghìn.

Dòng thứ nhất: hạnh phúc chủ quan theo Ed Diener

Ba thành phần. Ed Diener, nhà tâm lý học được gọi vui là "tiến sĩ hạnh phúc", định nghĩa hạnh phúc chủ quan gồm ba phần: có nhiều cảm xúc dễ chịu, ít cảm xúc khó chịu, và đánh giá cuộc sống của mình là đáng hài lòng.

Đo bằng lời người trong cuộc. Điểm cốt lõi là để chính người đó nói. Không ai ngoài mình biết rõ mình đang thấy thế nào. Một trong những bảng hỏi phổ biến nhất của Diener chỉ có năm câu ngắn về mức hài lòng với cuộc sống.

Thế mạnh. Dễ đo, đo được ở quy mô lớn, so sánh được giữa các nhóm và qua thời gian. Phần lớn dữ liệu về thu nhập, tuổi tác, hôn nhân và hạnh phúc mà báo chí hay nhắc đến đều thuộc dòng này.

Giới hạn. Nó không hỏi người ta vui vì điều gì. Một người hài lòng nhờ sống tử tế và một người hài lòng nhờ không bao giờ nghĩ sâu về đời mình có thể ra cùng một con số. Đây chính là chỗ dòng thứ hai muốn lấp.

Dòng thứ hai: sáu chiều phúc lợi tâm lý của Carol Ryff

Cuối thập niên tám mươi, nhà tâm lý học Carol Ryff đọc lại các nhà triết học và tâm lý học phát triển, rồi đề xuất rằng một đời sống tốt về mặt tâm lý gồm sáu chiều. Mỗi chiều đo bằng một nhóm câu hỏi riêng.

ChiềuNghĩaCâu tự hỏi
Chấp nhận bản thânNhìn nhận cả điểm mạnh lẫn điểm yếu mà không ghét bỏ mìnhMình có đối xử với mình tử tế không?
Quan hệ tích cựcCó quan hệ ấm áp, tin cậy, biết quan tâm người khácCó ai mình thật sự gần gũi?
Tự chủĐánh giá mình theo chuẩn của mình, không chạy theo ý người khácMình sống theo giá trị của ai?
Làm chủ hoàn cảnhThu xếp được đời sống hằng ngày cho hợp nhu cầu của mìnhMình có xoay xở được việc thường ngày?
Mục đích sốngCó hướng đi, thấy đời có ý nghĩaMình đang đi về đâu?
Phát triển bản thânThấy mình còn đang lớn lên, mở lòng với trải nghiệm mớiMột năm nay mình học được gì?

Ryff không hỏi "bạn có vui không", mà hỏi về cách một người đang sống. Sau Ryff, nhiều mô hình khác cùng dòng ra đời, trong đó có thuyết tự quyết với ba nhu cầu gốc và mô hình năm trụ PERMA. Corey Keyes thì gộp cả hai dòng để phân biệt người "nảy nở" với người "héo hắt": không có bệnh tâm lý chưa có nghĩa là đang sống tốt.

Hai loại khác nhau ra sao trong đời thường

Phần lớn thời gian, hai loại hạnh phúc đi cùng nhau: người có mục đích, có quan hệ tốt cũng thường vui hơn. Nhưng những lúc chúng tách ra lại cho thấy nhiều điều. Ví dụ giả định: chị Mai 36 tuổi nghỉ việc một thời gian để chăm mẹ bị đột quỵ. Mỗi ngày đều mệt, nhiều lúc buồn, ít có cảm xúc dễ chịu. Nếu chỉ đo theo dòng khoái lạc, quãng thời gian ấy là "kém hạnh phúc". Nhưng nhiều năm sau nhìn lại, chị có thể coi đó là một trong những giai đoạn đáng sống nhất.

Ngược lại, một kỳ nghỉ dài ở khu nghỉ dưỡng, ăn ngon, ngủ kỹ, không phải nghĩ gì, đem lại nhiều cảm xúc dễ chịu nhưng ít khi được nhớ như phần có nghĩa của đời người.

Nhóm của Roy Baumeister từng khảo sát và thấy một số khác biệt có tính gợi ý: cảm giác vui gắn nhiều với hiện tại, với việc nhu cầu được đáp ứng và nhận về; còn cảm giác có ý nghĩa gắn nhiều với việc nối quá khứ, hiện tại, tương lai thành một câu chuyện, với việc cho đi, và đôi khi đi kèm nhiều căng thẳng hơn. Đây là kết quả từ bảng hỏi tự báo cáo, nên chỉ nên xem là gợi ý, nhưng nó khớp với trải nghiệm của nhiều người.

Khác biệt này đặc biệt rõ ở cha mẹ có con nhỏ: nhiều nghiên cứu ghi nhận lúc chăm con không phải lúc dễ chịu nhất trong ngày, nhưng phần lớn cha mẹ coi việc nuôi con là nguồn ý nghĩa lớn của đời mình.

Cuộc tranh luận: có nên tách hai loại ra không

Phía phê bình. Todd Kashdan, Robert Biswas-Diener và Laura King từng viết rằng việc tách hai loại có nguy cơ biến một phân biệt triết học thành hai "thứ" như thể đo được riêng rẽ. Khi đo thật, điểm của hai bên đi cùng nhau rất sát. Ngoài ra, việc gọi một loại là "trọn vẹn", "sâu sắc" ngầm coi loại kia là nông cạn, mang theo phán xét đạo đức về cách người khác sống.

Phía bảo vệ. Những người như Ryan, Deci, Ryff cho rằng dù có tương quan, hai loại vẫn dự báo những kết quả khác nhau, và câu hỏi "vui vì điều gì" là câu hỏi đáng hỏi, không thể bỏ chỉ vì khó đo.

Một nghiên cứu sinh học gây tranh cãi. Từng có nghiên cứu cho rằng hai loại hạnh phúc đi kèm những kiểu biểu hiện gen khác nhau trong hệ miễn dịch. Kết quả được đưa tin rộng rãi nhưng sau đó bị nhóm khác phân tích lại và chỉ ra nhiều vấn đề về thống kê. Đây là ví dụ tốt cho việc một kết quả hấp dẫn chưa chắc đã vững.

Một cách nhìn hoà giải. Nhiều nhà nghiên cứu ngày nay coi hai dòng như hai câu hỏi bổ sung: "bạn thấy đời mình ra sao" và "bạn đang sống thế nào". Hỏi cả hai thì bức tranh đầy đủ hơn.

Góc nhìn văn hoá: niềm vui sôi nổi và niềm vui lặng lẽ

Nhà tâm lý học Jeanne Tsai nghiên cứu điều bà gọi là "cảm xúc lý tưởng", tức trạng thái cảm xúc mà người ta mong muốn có. Kết quả của bà và cộng sự gợi ý rằng ở nhiều cộng đồng Bắc Mỹ, người ta đề cao những cảm xúc tích cực sôi nổi như hào hứng, phấn khích; còn ở nhiều cộng đồng Đông Á, người ta chuộng những cảm xúc tích cực lặng lẽ như bình yên, thư thái.

Điều này quan trọng khi đọc các bảng hỏi hạnh phúc khoái lạc. Nếu bảng hỏi đo cảm xúc dễ chịu bằng những từ như "hào hứng", "đầy năng lượng", thì một người Việt sống bình yên, ít hưng phấn có thể bị chấm thấp hơn thực tế. Cách người Việt hay nói "được yên ổn là phúc", "an cư lạc nghiệp" phản ánh một lý tưởng khác, gần với cách hiểu khoái lạc của Epicurus hơn là của các quảng cáo.

Dòng hạnh phúc trọn vẹn cũng cần đọc theo văn hoá. Chiều "tự chủ" của Ryff, chẳng hạn, có thể mang nghĩa khác ở nơi người ta quen quyết định cùng gia đình. Tự chủ không nhất thiết là làm một mình, mà là thấy quyết định ấy thật sự là của mình, dù được bàn bạc với cả nhà.

Dùng hai khái niệm này cho đời mình

Hiểu hai loại hạnh phúc không phải để chọn phe, mà để tự hỏi đúng câu. Vài gợi ý:

  • Khi thấy một giai đoạn "không vui", hỏi thêm: giai đoạn này có ý nghĩa với mình không? Nếu có, sự mệt mỏi dễ chịu đựng hơn khi biết vì sao mình làm.
  • Khi thấy mình nhiều niềm vui mà vẫn trống, hỏi: điều gì trong tuần qua mình làm vì một mục đích lớn hơn bản thân?
  • Đừng coi thường niềm vui giản dị. Một bữa cơm ngon, một buổi chiều thong thả không cần "có nghĩa" mới đáng có.
  • Đừng biến ý nghĩa thành lý do để chịu đựng mãi điều có hại. Chăm sóc người khác có ý nghĩa, nhưng kiệt sức kéo dài thì cần tìm thêm người chia sẻ.
  • Nếu cả hai phía đều trống rỗng nhiều tuần liền, không vui mà cũng không thấy gì có nghĩa, kèm mất ngủ, mệt mỏi, thì nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Câu hỏi thường gặp

Hạnh phúc khoái lạc là gì?

Trong tâm lý học, hạnh phúc khoái lạc hay hạnh phúc chủ quan gồm ba phần: nhiều cảm xúc dễ chịu, ít cảm xúc khó chịu và hài lòng với cuộc sống. Chữ "khoái lạc" ở đây không có nghĩa ăn chơi, mà chỉ việc người đó cảm thấy đời mình dễ chịu.

Hạnh phúc trọn vẹn là gì?

Hạnh phúc trọn vẹn, theo gốc chữ eudaimonia của Aristotle, là sống đúng với giá trị, phát huy năng lực, có mục đích và ý nghĩa. Trong tâm lý học, Carol Ryff đo nó bằng sáu chiều như tự chủ, mục đích sống, phát triển bản thân.

Hai loại hạnh phúc này có mâu thuẫn nhau không?

Thường thì không. Phần lớn thời gian chúng đi cùng nhau. Nhưng có những giai đoạn tách ra, như chăm người thân ốm thì ít vui mà nhiều ý nghĩa, hoặc kỳ nghỉ thoải mái thì nhiều vui mà ít ý nghĩa.

Loại hạnh phúc nào tốt hơn?

Không có câu trả lời chung. Một số nhà nghiên cứu phê bình việc gọi một loại là sâu sắc hơn vì nó ngầm phán xét cách sống của người khác. Đời sống tốt thường có cả hai, với tỉ lệ thay đổi theo từng giai đoạn.

Có nên tách hai loại hạnh phúc khi nghiên cứu không?

Giới nghiên cứu còn tranh luận. Phía phê bình chỉ ra điểm đo hai loại đi rất sát nhau. Phía bảo vệ cho rằng chúng vẫn dự báo kết quả khác nhau và câu hỏi "vui vì điều gì" đáng hỏi. Nhiều người coi chúng là hai câu hỏi bổ sung.

Người Việt hiểu hạnh phúc theo kiểu nào?

Khó nói chung cho mọi người, nhưng các cách nói như "được yên ổn là phúc" gợi ý người Việt coi trọng niềm vui lặng lẽ, bình an và sự hoà thuận gia đình, không chỉ niềm vui sôi nổi mà nhiều bảng hỏi phương Tây hay đo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138