MuuCau.comMưu Cầu
Những ngộ nhận về hạnh phúc

Hạnh phúc là không có nỗi buồn: vì sao buồn cũng có chỗ trong đời sống tốt

Nhiều người nghĩ hạnh phúc là không bao giờ buồn, nên mỗi lần buồn lại thấy đời mình hỏng. Aristotle, Nguyễn Du và tâm lý học cho thấy buồn có chỗ đứng riêng.

An old woman sitting on a low stool in a quiet courtyard after rain, looking at a potted bougainvillea, shot from behind and to the side, wet tiles reflecting soft grey light

Hạnh phúc không có nghĩa là không bao giờ buồn: một đời sống tốt có chỗ cho nỗi buồn đúng lúc, như buồn khi mất người thân, khi chia tay, khi thất bại, và chính khả năng buồn đúng mức là dấu hiệu ta còn gắn bó với điều mình quý. Ngộ nhận "hạnh phúc là luôn vui" khiến mỗi lần buồn, người ta lại nghĩ đời mình có gì đó hỏng.

Bài này đi qua nguồn gốc của ngộ nhận đó, nỗi buồn có tác dụng gì, Aristotle và các dòng tư tưởng phương Đông nhìn nó ra sao, tâm lý học đang nói gì, và đâu là ranh giới giữa nỗi buồn bình thường với lúc cần tìm đến bác sĩ hay chuyên gia tâm lý.

Ngộ nhận này từ đâu mà ra

Trong tiếng Việt, "hạnh phúc" và "vui" thường đi liền nhau, và nhiều người hiểu hạnh phúc là trạng thái vui vẻ kéo dài, càng ít lúc buồn càng tốt. Hình ảnh quanh ta củng cố cách hiểu này: ảnh gia đình nào cũng cười, quảng cáo nào cũng rạng rỡ, mạng xã hội là chuỗi khoảnh khắc đẹp. Không ai đăng ảnh mình ngồi lặng một mình buổi tối sau ngày làm việc tệ.

Từ đó hình thành một chuẩn ngầm: người hạnh phúc là người luôn vui, và nếu mình buồn thì hoặc mình có vấn đề, hoặc đời mình có vấn đề. Ví dụ giả định: anh Long, 31 tuổi, công việc ổn, vợ con khoẻ mạnh. Một chiều mưa anh tự dưng thấy buồn, không rõ vì sao, và lập tức lo lắng: "Mình có tất cả rồi mà, sao lại buồn, có phải mình vô ơn không". Nỗi buồn chỉ thoáng qua, nhưng nỗi lo về nỗi buồn thì ở lại cả tuần.

Đây là cái khổ mà ngộ nhận gây ra: không phải nỗi buồn, mà là việc ta không cho phép nó tồn tại.

Nỗi buồn có tác dụng gì

Nhiều nhà tâm lý học cho rằng mọi cảm xúc cơ bản đều có chức năng, kể cả những cảm xúc khó chịu. Sợ giúp ta tránh nguy hiểm, giận báo hiệu ranh giới bị xâm phạm. Còn buồn thường xuất hiện khi ta mất đi điều gì quý: một người, một cơ hội, một hình dung về tương lai.

Buồn khiến ta chậm lại, thu mình một chút, nhìn lại điều đã xảy ra. Đó không hẳn là xấu: chậm lại sau mất mát giúp ta tiếp nhận sự thật, điều chỉnh kế hoạch, và hiểu ra điều gì thật sự quan trọng với mình. Một người mất việc mà lập tức lao vào việc khác không chút dừng lại có khi bỏ lỡ cơ hội hỏi xem mình có muốn tiếp tục con đường cũ không.

Buồn cũng là tín hiệu với người xung quanh. Khuôn mặt buồn, giọng nói chùng xuống khiến người thân để ý, hỏi han, đến gần. Nhiều mối quan hệ sâu sắc được hình thành không phải trong lúc vui, mà trong lúc có người ngồi cạnh ta khi ta buồn. Nếu ta luôn giấu nỗi buồn sau nụ cười, ta cũng vô tình đóng cánh cửa ấy lại.

Thêm một điều ít được nói: nỗi buồn cho thấy ta đã từng yêu quý. Không ai buồn khi mất thứ mình chẳng bận tâm. Người buồn lâu sau khi bà mất là người đã có một tình thân sâu với bà; nỗi buồn ấy, nhìn theo cách này, là cái bóng của một điều tốt đẹp từng có. Muốn không bao giờ buồn, xét đến cùng, là muốn không gắn bó với điều gì, và đó khó gọi là hạnh phúc.

Aristotle: cảm xúc đúng mức, đúng lúc, đúng người

Với Aristotle, hạnh phúc theo nghĩa eudaimonia không phải trạng thái cảm xúc mà là một đời sống tốt trọn vẹn, sống theo đức hạnh. Và đức hạnh, theo ông, bao gồm cả việc cảm nhận cảm xúc một cách đúng đắn: đúng lúc, đúng chuyện, đúng người, đúng mức độ.

Theo cách nghĩ này, người không buồn chút nào khi bạn thân qua đời không phải là người mạnh mẽ, mà là người thiếu sót, vì cảm xúc của họ không tương xứng với sự việc. Ngược lại, người chìm trong buồn bã vì một chuyện nhỏ cũng lệch khỏi chừng mực. Đời sống tốt nằm ở chỗ cảm xúc đi đúng với thực tại.

Aristotle cũng thừa nhận rằng những bất hạnh lớn, như mất con cái hay bạn bè, có thể làm vẩn đục hạnh phúc của cả người tốt nhất. Ông không hứa rằng sống đúng thì không bao giờ khổ. Ông chỉ nói người sống tốt sẽ mang nỗi khổ ấy một cách xứng đáng, không bị nó phá huỷ nhân cách. Đó là một hình ảnh hạnh phúc trưởng thành hơn nhiều so với "luôn vui".

Phương Đông và văn chương Việt: buồn là một phần của đời

Triết lý nhà Phật bắt đầu từ việc nhìn thẳng vào khổ: sinh, già, bệnh, chết, xa người mình thương, gặp điều mình ghét đều là phần của đời người. Ở đây không bàn chuyện tin hay không, nhưng xuất phát điểm ấy có một sự trung thực đáng quý: không hứa một đời không đau khổ, mà dạy cách đứng trước đau khổ cho tỉnh táo.

Văn chương Việt cũng chưa bao giờ coi nỗi buồn là thứ cần giấu. Truyện Kiều mở đầu bằng câu "Trải qua một cuộc bể dâu, những điều trông thấy mà đau đớn lòng", và chính vì dám nhìn nỗi đau mà tác phẩm ấy được đọc đi đọc lại qua bao thế hệ. Ca dao, dân ca, những bài hát ru đầy nỗi nhớ, nỗi buồn, nhưng chưa ai nói người hát chúng là người bất hạnh.

Có một câu thường được dẫn từ Victor Hugo: nỗi u sầu là niềm hạnh phúc của việc được buồn. Dù hiểu theo cách nào, câu ấy chạm tới một trải nghiệm chung: có những nỗi buồn mang theo sự dịu dàng, như nghe lại bài hát cũ, nhớ người đã xa, nhìn con lớn lên. Chúng không phải kẻ thù của hạnh phúc.

Tâm lý học đang nói gì

Trong khoảng hai thập niên gần đây, một số nhà nghiên cứu bắt đầu hỏi: liệu trải qua nhiều loại cảm xúc khác nhau, cả dễ chịu lẫn khó chịu, có liên quan tới sức khoẻ tinh thần không. Một vài nghiên cứu gợi ý rằng người có đời sống cảm xúc đa dạng, biết phân biệt rõ mình đang buồn, thất vọng hay cô đơn, có xu hướng xoay xở tốt hơn. Đây là hướng nghiên cứu còn mới và còn tranh luận, chưa nên coi là kết luận chắc chắn.

Điều được nhiều nhà nghiên cứu đồng thuận hơn là cách ta đối xử với cảm xúc khó chịu quan trọng không kém bản thân cảm xúc đó. Chấp nhận rằng mình đang buồn, không phán xét mình vì điều đó, thường giúp nỗi buồn đi qua nhanh hơn so với việc chống lại nó. Ngược lại, cứ coi mỗi lần buồn là dấu hiệu thất bại dễ biến nỗi buồn nhỏ thành vòng xoáy lo âu.

Một điểm nữa đáng biết: các khảo sát về hạnh phúc thường hỏi người ta cảm thấy thế nào trong ngày, và ngay cả những người tự nhận rất hài lòng với đời mình cũng kể có những lúc buồn, lo, mệt. Hài lòng với cuộc sống và trải qua cảm xúc khó chịu không loại trừ nhau; chúng cùng có mặt trong một con người, một tuần, có khi cùng một buổi chiều.

Nói cách khác, mục tiêu lành mạnh không phải là không bao giờ buồn, mà là có một mối quan hệ tử tế với nỗi buồn của mình.

Nỗi buồn bình thường và lúc cần tìm người giúp

Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán, chỉ giúp nhận ra khi nào nên hỏi người có chuyên môn.

Khía cạnhNỗi buồn thường gặpNên tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi
Thời gianĐến rồi đi, nhẹ dần theo ngàyKéo dài nhiều tuần liền, không đỡ
Sinh hoạtVẫn ăn, ngủ, làm việc được dù kém hứng thúMất ngủ hoặc ngủ li bì, bỏ ăn, không làm nổi việc thường ngày
Niềm vuiVẫn còn những lúc vui, có điều mong đợiKhông còn hứng thú với gần như mọi thứ
Cách nghĩ về mìnhTiếc, nhớ, thất vọng nhưng vẫn thấy mình có giá trịThấy mình vô dụng, là gánh nặng cho người khác
Ý nghĩ nguy hiểmKhông cóCó ý nghĩ tự làm hại mình: cần tìm người giúp ngay

Khi có ý nghĩ tự làm hại bản thân, đừng ở một mình: nói ngay với người thân tin cậy và đến cơ sở y tế gần nhất. Triết học giúp ta hiểu nỗi buồn, nhưng không thay được chăm sóc y tế khi nỗi buồn vượt quá sức mình.

Sống chung với nỗi buồn cho tử tế

Vài cách các triết gia và kinh nghiệm thường ngày gợi ý:

  • Gọi đúng tên: mình đang buồn vì mất điều gì. Nỗi buồn có tên thường dễ mang hơn nỗi buồn mơ hồ.
  • Cho phép nó có chỗ trong ngày, như dành một buổi tối để nhớ, để khóc, để viết ra, rồi vẫn làm những việc nhỏ cần làm.
  • Chia sẻ với một người tin cậy. Không cần họ giải quyết gì, chỉ cần họ nghe.
  • Tìm đến nghệ thuật: một bài hát buồn, một đoạn thơ, một bộ phim có thể giúp ta cảm thấy không cô độc trong nỗi buồn của mình.
  • Để ý những gì còn lại sau khi buồn đi qua: nhiều khi đó là sự hiểu ra điều gì quý với mình.

Một đời sống tốt không phải là bầu trời không mây, mà là bầu trời có đủ nắng, mưa và những buổi chiều xám, và ta vẫn ở lại dưới đó.

Câu hỏi thường gặp

Hạnh phúc có phải là không bao giờ buồn không?

Không. Một đời sống tốt có chỗ cho nỗi buồn đúng lúc, như khi mất mát hay thất bại. Buồn đúng mức với sự việc là dấu hiệu ta còn gắn bó với điều mình quý, không phải dấu hiệu đời mình hỏng.

Nỗi buồn có ích gì không?

Nỗi buồn thường giúp ta chậm lại sau mất mát, tiếp nhận sự thật và điều chỉnh kế hoạch. Nó cũng là tín hiệu để người thân đến gần, và nhiều mối quan hệ sâu sắc hình thành chính trong những lúc có người ngồi cạnh ta khi buồn.

Aristotle nghĩ gì về cảm xúc buồn?

Aristotle cho rằng sống tốt bao gồm cảm nhận cảm xúc đúng lúc, đúng chuyện, đúng mức. Người không buồn khi mất bạn thân là thiếu sót, còn người chìm trong buồn vì chuyện nhỏ cũng lệch khỏi chừng mực.

Tự dưng thấy buồn dù cuộc sống ổn có sao không?

Thỉnh thoảng buồn không rõ lý do là trải nghiệm rất phổ biến và thường đi qua sau ít ngày. Nếu cảm giác ấy kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới ăn ngủ và công việc, nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Khi nào nỗi buồn cần gặp chuyên gia?

Nên tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi buồn kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú với gần như mọi thứ, không làm nổi việc thường ngày hoặc thấy mình vô giá trị. Nếu có ý nghĩ tự làm hại mình, hãy tìm người giúp ngay.

Làm sao để sống chung với nỗi buồn?

Gọi đúng tên nỗi buồn, cho nó một chỗ trong ngày mà vẫn làm việc nhỏ cần làm, chia sẻ với người tin cậy và tìm đến nghệ thuật. Chấp nhận thay vì chống lại thường giúp nỗi buồn đi qua nhẹ nhàng hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138