Thuyết tự quyết, do hai nhà tâm lý học Edward Deci và Richard Ryan xây dựng từ thập niên bảy mươi, cho rằng mọi người đều có ba nhu cầu tâm lý gốc: tự chủ, tức cảm thấy việc mình làm là của mình; năng lực, tức thấy mình làm được và tiến bộ; và gắn kết, tức thấy mình được quan tâm và thuộc về. Khi ba nhu cầu được nuôi dưỡng, người ta có động lực từ bên trong, làm việc bền hơn và sống tốt hơn. Khi chúng bị cản trở, người ta dễ làm cho xong, chống đối ngầm hoặc mất hứng.
Bài này kể lại thí nghiệm khởi đầu của thuyết, giải thích ba nhu cầu, phân biệt tự chủ với ích kỷ, đi qua chiếc thang động lực từ ép buộc đến tự thân, chuyện mục tiêu bên trong và bên ngoài, cách cha mẹ, thầy cô, người quản lý dùng thuyết này, và những lời phê bình đáng biết.
Bắt đầu từ những khối ghép hình
Đầu thập niên bảy mươi, Edward Deci cho sinh viên ngồi ghép các khối gỗ thành hình theo mẫu, một việc mà nhiều người thấy thú vị. Một nhóm được trả tiền cho mỗi hình ghép xong trong buổi thứ hai, nhóm kia không. Đến buổi thứ ba, không ai được trả nữa. Trong những phút người hướng dẫn rời phòng, Deci quan sát xem ai tự quay lại với các khối ghép.
Nhóm từng được trả tiền dành ít thời gian tự nguyện cho các khối ghép hơn nhóm không bao giờ được trả. Như thể khi việc đã gắn với tiền, nó thôi là việc mình thích mà thành việc làm để lấy thù lao; hết thù lao thì hết lý do. Hiện tượng này về sau được gọi là phần thưởng bên ngoài làm xói mòn động lực bên trong.
Kết quả này gây tranh cãi dữ dội với các nhà tâm lý học hành vi, vốn coi phần thưởng là công cụ tạo động lực đáng tin nhất. Cuộc tranh luận kéo dài nhiều năm, với những tổng hợp nghiên cứu cho kết luận khác nhau. Điểm tương đối được đồng thuận về sau là: phần thưởng hữu hình, được báo trước, gắn với việc vốn đã thú vị thì dễ làm giảm hứng thú; còn lời khen cụ thể, thật lòng về năng lực thì thường không.
Ba nhu cầu gốc: khi được nuôi và khi bị cản
Deci và Ryan cho rằng ba nhu cầu này có ở mọi người, mọi nền văn hoá, giống như cây cần nước, ánh sáng và đất. Cách thể hiện có thể khác, nhưng thiếu thì người ta héo.
| Nhu cầu | Nghĩa | Khi được nuôi | Khi bị cản |
|---|---|---|---|
| Tự chủ | Thấy hành động xuất phát từ mình, mình tán thành nó | Làm việc với tâm thế chủ động, sáng tạo | Thấy bị điều khiển, làm cho xong hoặc chống đối |
| Năng lực | Thấy mình làm được, có hiệu quả, đang tiến bộ | Dám nhận việc khó, thích học thêm | Thấy mình vô dụng, tránh thử thách |
| Gắn kết | Thấy được quan tâm, thuộc về, quan tâm lại người khác | Tin tưởng, sẵn lòng hợp tác | Thấy cô lập, phòng thủ, lạnh nhạt |
Ba nhu cầu đan vào nhau. Một đứa trẻ được cha mẹ yêu thương (gắn kết) sẽ dễ dám thử việc mới (năng lực) và dám nói điều mình nghĩ (tự chủ). Một nhân viên được giao việc rõ ràng, có hướng dẫn nhưng không bị soi từng bước sẽ thấy cả năng lực lẫn tự chủ được tôn trọng.
Tự chủ không có nghĩa là làm một mình, càng không phải ích kỷ
Chỗ hay bị hiểu sai nhất là chữ tự chủ. Trong thuyết tự quyết, tự chủ không có nghĩa là độc lập, không cần ai, hay chỉ làm theo ý mình. Nó có nghĩa là hành động mà mình thật sự tán thành từ bên trong, không cảm thấy bị ép bởi người khác hay bởi cảm giác tội lỗi.
Ví dụ giả định: anh Hải 30 tuổi về quê làm cùng bố trong xưởng mộc gia đình. Nếu anh về vì bị ép, vì sợ mang tiếng bất hiếu, anh đang thiếu tự chủ dù vẫn ở gần gia đình. Nếu anh về vì sau khi cân nhắc, anh thấy nghề mộc và việc ở gần bố mẹ là điều mình coi trọng, thì đó là lựa chọn tự chủ, dù nó phụ thuộc vào gia đình rất nhiều.
Điều này quan trọng với các nền văn hoá đề cao gia đình và cộng đồng. Một số nhà phê bình từng cho rằng thuyết tự quyết mang tư tưởng cá nhân phương Tây. Các tác giả trả lời bằng những nghiên cứu ở nhiều nước, cho thấy ngay cả ở nơi đề cao tập thể, việc cảm thấy mình tán thành điều mình làm vẫn đi kèm phúc lợi tốt hơn. Làm theo lời cha mẹ không có gì sai, miễn là mình thật sự hiểu và đồng ý.
Chiếc thang động lực: từ bị ép đến tự thân
Động lực bên ngoài thuần tuý. Làm vì phần thưởng hay hình phạt. Ví dụ giả định: học sinh học tiếng Anh chỉ vì sợ bị cha mẹ mắng. Hết người giám sát là bỏ.
Động lực "nhồi vào". Đã nằm trong đầu mình nhưng vẫn mang tính ép buộc: làm để khỏi thấy xấu hổ, áy náy, hay để chứng tỏ mình. "Phải học, không thì thua bạn." Động lực này mạnh nhưng hay đi kèm căng thẳng.
Động lực đồng nhất. Mình thấy việc đó có giá trị với mục tiêu của mình: học tiếng Anh vì muốn đọc được tài liệu nghề. Không nhất thiết thích, nhưng hiểu vì sao và tán thành.
Động lực tích hợp. Giá trị của việc đó hoà vào con người mình, khớp với các giá trị khác. Học ngoại ngữ trở thành một phần của việc mình là người ham hiểu biết.
Động lực tự thân. Làm vì chính việc đó thú vị, như đọc truyện bằng tiếng Anh vì thấy hay. Đây là dạng bền nhất, nhưng không phải việc gì cũng có thể thú vị tự thân, và thuyết này không đòi hỏi điều đó.
Mục tiêu bên trong và mục tiêu bên ngoài
Một nhánh của thuyết tự quyết hỏi: người ta theo đuổi điều gì trong đời, và điều đó ảnh hưởng thế nào đến phúc lợi? Tim Kasser và Richard Ryan phân biệt mục tiêu bên trong như phát triển bản thân, quan hệ gần gũi, đóng góp cho cộng đồng, với mục tiêu bên ngoài như giàu có, nổi tiếng, hình thức đẹp.
Nhiều nghiên cứu của họ và người khác thấy những người đặt mục tiêu bên ngoài làm trung tâm đời mình thường có mức phúc lợi thấp hơn, kể cả khi đạt được mục tiêu đó. Cách giải thích theo thuyết tự quyết là: theo đuổi tiền bạc, danh tiếng làm trung tâm thường không nuôi ba nhu cầu gốc, thậm chí lấn chỗ của chúng, như khiến người ta so bì, ít thời gian cho quan hệ, làm việc vì sự công nhận của người khác.
Điều này không có nghĩa là kiếm tiền là xấu. Thu nhập đủ sống là nền móng thực tế. Vấn đề nằm ở chỗ mục tiêu nào đứng ở trung tâm và vì sao mình theo đuổi nó. Một người làm giàu để lo cho gia đình, để làm việc mình yêu thích, khác với một người làm giàu để hơn người. Đây là góc tâm lý học, không phải lời khuyên về tiền bạc hay nghề nghiệp.
Dùng thuyết này ở nhà, ở trường, ở nơi làm việc
Với cha mẹ. Giải thích lý do thay vì chỉ ra lệnh; cho con lựa chọn trong khuôn khổ ("con làm bài trước hay tắm trước?"); ghi nhận cảm xúc của con khi con không muốn làm. Không chấm điểm, so sánh hay xếp hạng con với anh chị em, bạn bè.
Với thầy cô. Đặt mục tiêu rõ và phản hồi cụ thể để học sinh thấy mình tiến bộ; tránh lấy điểm số và phần thưởng làm động lực duy nhất; tạo không khí lớp học mà học sinh thấy mình thuộc về.
Với người quản lý. Giao việc có ý nghĩa và nói rõ vì sao nó quan trọng; cho nhân viên quyền quyết định cách làm; hỗ trợ khi họ gặp khó thay vì soi lỗi; quan tâm tới họ như con người chứ không chỉ như người làm.
Với chính mình. Khi thấy uể oải với một việc, tự hỏi: nhu cầu nào đang thiếu? Có phải mình thấy bị ép, thấy mình kém, hay thấy một mình? Mỗi câu trả lời dẫn tới một cách gỡ khác nhau.
Một lời nhắc. Nếu cảm giác mất hứng kéo dài nhiều tuần, lan sang mọi việc, kèm mất ngủ, buồn bã, thì đó có thể không chỉ là chuyện động lực. Hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Những lời phê bình đáng biết
"Nhu cầu phổ quát" khó chứng minh. Nói ba nhu cầu có ở mọi người là một tuyên bố rất lớn. Bằng chứng từ nhiều nước ủng hộ, nhưng cách đo chủ yếu là bảng hỏi tự báo cáo, dịch từ tiếng Anh, nên khó loại hẳn khả năng thiên lệch văn hoá.
Thuyết quá rộng. Thuyết tự quyết ngày nay gồm nhiều thuyết con, giải thích từ học tập, công việc, thể thao đến sức khoẻ, quan hệ. Một số nhà khoa học lo rằng thuyết rộng tới mức giải thích được mọi kết quả, và một thuyết không thể sai thì cũng khó kiểm chứng.
Chuyện phần thưởng chưa ngã ngũ. Hiệu ứng phần thưởng làm xói mòn động lực vẫn bị một số nhà nghiên cứu cho là bị thổi phồng, và trong thực tế có nhiều việc phần thưởng hợp lý giúp người ta bắt đầu rồi dần thấy thích.
Nhiều nghiên cứu từ cùng một nhóm. Một phần lớn bằng chứng đến từ các nhà nghiên cứu gắn bó với thuyết. Điều này bình thường trong khoa học nhưng vẫn cần những kiểm chứng độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết tự quyết là gì?
Đó là thuyết về động lực và phúc lợi do Edward Deci và Richard Ryan xây dựng, cho rằng con người có ba nhu cầu tâm lý gốc là tự chủ, năng lực và gắn kết. Khi ba nhu cầu được nuôi, người ta có động lực bền và sống tốt hơn.
Ba nhu cầu tâm lý cơ bản là gì?
Tự chủ là cảm thấy việc mình làm là do mình tán thành; năng lực là thấy mình làm được và tiến bộ; gắn kết là thấy được quan tâm và thuộc về. Ba nhu cầu đan vào nhau, thiếu một thì hai cái kia cũng bị ảnh hưởng.
Tự chủ có phải là sống tự lập, không phụ thuộc ai?
Không. Tự chủ là hành động mà mình thật sự tán thành, không cảm thấy bị ép. Một người làm theo lời khuyên của cha mẹ vẫn tự chủ nếu thật sự hiểu và đồng ý, còn một người sống một mình vẫn có thể thiếu tự chủ nếu luôn làm vì sợ người khác đánh giá.
Thưởng tiền có làm giảm động lực không?
Có thể, trong một số điều kiện. Thí nghiệm của Deci cho thấy phần thưởng hữu hình, báo trước, gắn với việc vốn thú vị có thể làm giảm hứng thú tự nhiên. Lời khen cụ thể, thật lòng thường không có tác dụng ngược đó. Vấn đề này vẫn còn tranh luận.
Động lực nội tại và động lực bên ngoài khác nhau thế nào?
Động lực nội tại là làm vì chính việc đó thú vị hoặc có giá trị với mình. Động lực bên ngoài là làm vì phần thưởng, hình phạt hay sự công nhận. Giữa hai đầu có nhiều nấc, như làm vì sợ áy náy hay làm vì thấy việc có ích cho mục tiêu của mình.
Cha mẹ dùng thuyết tự quyết với con thế nào?
Có thể giải thích lý do thay vì chỉ ra lệnh, cho con lựa chọn trong khuôn khổ, ghi nhận cảm xúc của con, đặt việc vừa sức để con thấy mình tiến bộ, và giữ sự gắn bó ấm áp. Tránh so sánh, chấm điểm hay xếp hạng con với người khác.