MuuCau.comMưu Cầu
Khoa học về hạnh phúc

Tâm lý học tích cực là gì: ra đời thế nào, nghiên cứu gì và bị phê bình ra sao

Tâm lý học tích cực nghiên cứu điều làm đời người đáng sống, không phải khẩu hiệu nghĩ tích cực. Nguồn gốc, nội dung chính, chỗ bị phê bình và cách đọc cho tỉnh.

A university lecture hall in Hanoi seen from the back row in late afternoon, a few students listening, an empty whiteboard, warm light through tall windows

Tâm lý học tích cực là một nhánh của tâm lý học chuyên nghiên cứu bằng phương pháp khoa học những gì làm cho đời người đáng sống: cảm xúc dễ chịu, sự say mê, điểm mạnh tính cách, các mối quan hệ tốt, cảm giác có ý nghĩa, và những môi trường nuôi dưỡng chúng. Nó được gọi tên chính thức vào cuối thập niên 1990, khi Martin Seligman làm chủ tịch Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ và kêu gọi ngành này quan tâm đến việc giúp người bình thường sống tốt, chứ không chỉ chữa bệnh. Nó không phải phong trào "nghĩ tích cực lên", và từ lúc ra đời đến nay nó bị phê bình khá gay gắt ở nhiều điểm.

Phần dưới kể lại bối cảnh ra đời, những câu hỏi nhánh này đặt ra, chỗ nó khác sách tự lực, những lời phê bình đáng nghe, và cách một người đọc bình thường tiếp nhận các tin kiểu "khoa học chứng minh cách để hạnh phúc" mà không bị dẫn đi quá đà.

Tâm lý học tích cực ra đời trong hoàn cảnh nào

Suốt nửa sau thế kỷ hai mươi, tâm lý học lâm sàng dồn sức vào việc hiểu và chữa các rối loạn: trầm cảm, lo âu, nghiện, sang chấn. Đó là hướng đi cần thiết và đã mang lại nhiều phương pháp điều trị có hiệu quả. Nhưng một số nhà nghiên cứu thấy ngành mình đang thiếu nửa bức tranh: biết rất nhiều về điều làm con người suy sụp, mà biết rất ít về điều làm con người sống khoẻ, sống vui, sống có nghĩa khi không có bệnh gì.

Martin Seligman vốn nổi tiếng với nghiên cứu về "bất lực tập nhiễm", tức trạng thái buông xuôi sau nhiều lần cố mà không thay đổi được gì. Khi làm chủ tịch Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ năm 1998, ông dùng nhiệm kỳ để kêu gọi một hướng nghiên cứu mới. Năm 2000, ông cùng Mihaly Csikszentmihalyi, người nghiên cứu về trạng thái say mê, viết bài mở đầu cho một số chuyên đề của tạp chí chính của hiệp hội, đặt tên và vạch ra chương trình cho "tâm lý học tích cực".

Ý tưởng không hoàn toàn mới. Abraham Maslow đã dùng cụm từ này từ giữa thế kỷ, và trào lưu tâm lý học nhân văn với Maslow, Carl Rogers từng nói nhiều về sự trưởng thành, tự hiện thực hoá. Điều Seligman muốn khác là cách làm: thay vì dựa nhiều vào quan sát lâm sàng và suy tưởng, nhánh mới hứa đo đạc, thử nghiệm, so sánh nhóm như mọi lĩnh vực khoa học khác. Lời hứa đó vừa là sức hút lớn nhất, vừa là chỗ về sau bị soi kỹ nhất.

Nó nghiên cứu những gì: ba tầng của một đời sống tốt

Tầng trải nghiệm chủ quan. Cảm xúc dễ chịu như vui, thanh thản, hy vọng, biết ơn; sự hài lòng khi nhìn lại quá khứ; sự lạc quan khi nghĩ đến tương lai; và trạng thái say mê trong hiện tại. Câu hỏi ở đây là: những trải nghiệm này đến từ đâu, kéo dài bao lâu, ảnh hưởng gì đến sức khoẻ và cách cư xử.

Tầng cá nhân. Những phẩm chất bền như lòng can đảm, sự kiên trì, lòng tốt, óc hài hước, sự khôn ngoan, khả năng tha thứ. Christopher Peterson và Seligman đã soạn một bảng phân loại các điểm mạnh tính cách, gom từ nhiều truyền thống đạo đức và triết học, với tham vọng làm cho "điều tốt ở con người" có một bộ từ vựng chung như các bảng phân loại bệnh.

Tầng cộng đồng và tổ chức. Gia đình, trường học, nơi làm việc, cộng đồng như thế nào thì giúp con người phát triển: tinh thần trách nhiệm, lòng vị tha, sự khoan dung, đạo đức nghề. Tầng này về sau được nghiên cứu ít hơn hai tầng đầu, và chính sự lệch đó là một lời phê bình quan trọng.

Câu hỏi chung của cả ba tầng. Không phải "làm sao để luôn vui", mà là "một đời sống tốt gồm những gì, và cái gì giúp nó có mặt nhiều hơn". Đọc tới đây sẽ thấy câu hỏi này rất gần với câu Aristotle đặt ra về eudaimonia hơn hai nghìn năm trước, chỉ khác ở chỗ người ta muốn trả lời bằng bảng hỏi và thí nghiệm.

Khác gì với "suy nghĩ tích cực" và sách tự lực

Ở hiệu sách, tâm lý học tích cực hay được bày cạnh những cuốn hứa "thay đổi tư duy, thay đổi cuộc đời". Sự nhập nhằng này làm khổ chính các nhà nghiên cứu. Về nguyên tắc, một nghiên cứu nghiêm túc của nhánh này không khuyên ai lúc nào cũng phải vui, không phủ nhận nỗi buồn, và không hứa rằng chỉ cần nghĩ đúng là mọi chuyện sẽ ổn.

Khác biệt thứ nhất nằm ở cách đặt câu hỏi. Sách tự lực thường đi từ một câu chuyện thành công rồi rút ra quy tắc. Nghiên cứu thì phải so sánh: nhóm làm một việc với nhóm không làm, đo trước và đo sau, xem hiệu ứng lớn hay nhỏ, có kéo dài không, có lặp lại được ở nhóm người khác không. Kết quả thường khiêm tốn hơn nhiều so với lời quảng cáo.

Khác biệt thứ hai là thái độ với cảm xúc tiêu cực. Chính các nhà tâm lý học tích cực nghiêm túc cũng chỉ ra rằng ép mình phải lạc quan, giấu nỗi buồn đi, thường làm người ta mệt hơn. Một đời sống tốt theo nghĩa của họ có chỗ cho buồn, giận, lo, miễn là những cảm xúc ấy không chiếm trọn chỗ.

Khác biệt thứ ba là giới hạn. Sách tự lực ít khi nói "phương pháp này không có tác dụng với khá nhiều người". Một bài nghiên cứu tử tế thì buộc phải nói, ít nhất trong phần thảo luận mà ít người đọc tới.

Những chỗ bị phê bình nhiều nhất

Khủng hoảng lặp lại. Từ đầu thập niên 2010, cả ngành tâm lý học phát hiện nhiều kết quả nổi tiếng không lặp lại được khi làm lại cẩn thận. Tâm lý học tích cực không đứng ngoài. Vụ đình đám nhất là một "tỉ lệ vàng" giữa cảm xúc tích cực và tiêu cực được cho là ranh giới giữa người sống nảy nở và người chật vật; các nhà phê bình chỉ ra phần toán học đằng sau không đứng được, và tạp chí đã phải đính chính phần đó.

Thương mại hoá. Khi "hạnh phúc" thành sản phẩm, có khoá học, chứng chỉ, diễn giả, thì áp lực bán làm cho lời hứa lớn dần lên còn bằng chứng thì không lớn theo. Nhiều nhà nghiên cứu tự thấy khó chịu khi tên mình bị gắn vào các chương trình hứa quá tay.

Đổ hết lên vai cá nhân. Nếu hạnh phúc chủ yếu là chuyện tập thói quen tốt, thì người nghèo, người bị đối xử bất công, người làm việc quá sức dễ bị ngầm trách là "chưa biết cách". Nhà văn Barbara Ehrenreich và nhiều nhà xã hội học phê bình rằng thứ ngôn ngữ này có thể che đi những nguyên nhân nằm ở điều kiện sống và cách xã hội được tổ chức.

Thiên về văn hoá phương Tây. Phần lớn dữ liệu ban đầu đến từ sinh viên và người dân các nước giàu nói tiếng Anh. Những khái niệm như "theo đuổi niềm vui cá nhân" không mang cùng sắc thái ở nơi người ta coi trọng hoà khí, bổn phận gia đình hay sự bình lặng hơn sự hưng phấn.

Coi nhẹ mặt tối. Một nhóm nhà nghiên cứu, trong đó có Paul Wong, Tim Lomas và Itai Ivtzan, đề xuất "làn sóng thứ hai": xem cảm xúc tiêu cực, khổ đau và nghịch cảnh như phần không tách rời của đời sống tốt, chứ không phải thứ cần gạt bỏ. Đây là chỗ nhánh này quay lại gần với các triết gia khắc kỷ và hiện sinh.

Đọc một tin "khoa học chứng minh cách để hạnh phúc" sao cho tỉnh

Mỗi tuần đều có bài báo, video giật tít kiểu "nghiên cứu cho thấy chỉ cần làm việc này năm phút mỗi ngày là hạnh phúc hơn". Vài câu hỏi giúp đọc chậm lại:

  • Nghiên cứu làm trên ai? Một nhóm sinh viên tình nguyện ở một trường đại học khác rất xa người trung niên làm ca đêm ở một khu công nghiệp.
  • Có nhóm đối chứng không? Nếu chỉ đo một nhóm trước và sau, thì người ta có thể vui hơn vì được quan tâm, vì thời tiết, vì đủ thứ khác.
  • Hiệu ứng lớn cỡ nào và kéo dài bao lâu? "Có ý nghĩa thống kê" không có nghĩa là lớn. Nhiều hiệu ứng có thật nhưng nhỏ và phai sau vài tuần.
  • Đã có ai làm lại chưa? Một nghiên cứu đơn lẻ, dù đăng ở tạp chí uy tín, vẫn chỉ là một nghiên cứu. Tổng hợp nhiều nghiên cứu đáng tin hơn.
  • Người đưa tin có đang bán gì không? Khoá học, ứng dụng, sách. Không phải ai bán hàng cũng nói sai, nhưng nên đọc kỹ hơn.
  • Câu chữ có quá chắc chắn không? Nghiên cứu thật hiếm khi "chứng minh". Nó thường "gợi ý", "liên quan đến", "ở nhóm này thì".

Không cần trở thành nhà thống kê để đọc tỉnh. Chỉ cần nhớ rằng con người khác nhau rất nhiều, và một lời khuyên phù hợp với số đông chưa chắc phù hợp với riêng mình.

Vậy tâm lý học tích cực dùng được gì cho người thường

Gạt bỏ những lời hứa quá đà, nhánh này vẫn để lại vài điều có giá trị. Thứ nhất, nó làm cho việc nói về điều tốt ở con người trở nên đứng đắn trong khoa học: lòng biết ơn, sự tử tế, ý nghĩa không còn bị coi là chuyện mềm để sách đạo đức lo. Thứ hai, nó gom được một khối dữ liệu lớn cho thấy các mối quan hệ gần gũi, cảm giác có ích và sự dấn thân vào việc mình làm gắn chặt với một đời sống tốt, ở rất nhiều nhóm người khác nhau.

Thứ ba, nó cung cấp một bộ từ vựng để tự soi. Ví dụ giả định: anh Quân 42 tuổi, công việc ổn, gia đình yên, nhưng thấy ngày nào cũng như ngày nào. Thay vì kết luận mơ hồ "mình không hạnh phúc", anh có thể hỏi cụ thể hơn: mình có còn việc gì làm say mê không, có ai để nói chuyện thật lòng không, có thấy điều mình làm giúp được ai không. Câu hỏi cụ thể dễ tìm lối ra hơn câu hỏi to.

Điều cần giữ là đừng biến các kết quả nghiên cứu thành một danh sách bài tập bắt buộc phải hoàn thành rồi tự trách khi không thấy vui hơn. Các nhà triết học xưa nhắc rằng hạnh phúc thường đến như hệ quả phụ của một đời sống đáng sống. Tâm lý học tích cực, khi khiêm tốn nhất, cũng nói gần như vậy, chỉ là bằng số liệu.

Và nếu đang trải qua nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, không làm nổi việc thường ngày, thì sách về hạnh phúc không thay được một buổi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nghiên cứu về đời sống tốt và việc chữa rối loạn là hai việc bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.

Câu hỏi thường gặp

Tâm lý học tích cực có phải là suy nghĩ tích cực không?

Không. Suy nghĩ tích cực là lời khuyên giữ thái độ lạc quan, còn tâm lý học tích cực là một lĩnh vực nghiên cứu, đo đạc xem điều gì làm đời người đáng sống. Nhiều kết quả của chính lĩnh vực này cho thấy ép mình lạc quan hay giấu nỗi buồn thường phản tác dụng.

Ai là người sáng lập tâm lý học tích cực?

Martin Seligman thường được coi là người khởi xướng, khi ông làm chủ tịch Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ cuối thập niên 1990. Mihaly Csikszentmihalyi là người cùng ông viết bài nền móng. Trước đó Abraham Maslow và trào lưu tâm lý học nhân văn đã đặt nhiều câu hỏi tương tự.

Tâm lý học tích cực có phải là khoa học thật không?

Nó dùng phương pháp của tâm lý học hàn lâm như bảng hỏi, thí nghiệm, theo dõi dài hạn, và đăng trên tạp chí có bình duyệt. Nhưng như cả ngành tâm lý, một số kết quả nổi tiếng đã không lặp lại được, nên cần đọc từng kết luận một cách thận trọng.

Vì sao tâm lý học tích cực bị phê bình?

Các lời phê bình chính gồm: một số kết quả không vững khi kiểm tra lại, bị thương mại hoá thành khoá học hứa quá đà, đổ trách nhiệm hạnh phúc lên cá nhân mà bỏ qua điều kiện sống, và dữ liệu ban đầu thiên về người ở các nước giàu phương Tây.

Tâm lý học tích cực có thay được trị liệu tâm lý không?

Không. Nó nghiên cứu cách sống tốt ở người bình thường, không phải phương pháp chữa rối loạn. Người buồn kéo dài, mất ngủ, không làm nổi việc hằng ngày hay có ý nghĩ làm hại bản thân cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Làn sóng thứ hai của tâm lý học tích cực là gì?

Đó là hướng nghiên cứu xem khổ đau, cảm xúc tiêu cực và nghịch cảnh như phần không tách khỏi đời sống tốt. Nó phản ứng lại khuynh hướng chỉ nhìn mặt sáng của giai đoạn đầu, và đưa lĩnh vực này lại gần với các triết gia khắc kỷ, hiện sinh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138