Sung sướng tức thì là cảm giác dễ chịu đến nhanh, đi nhanh và không để lại gì nhiều, như lướt điện thoại, ăn vặt, mua sắm bốc đồng; hạnh phúc lâu dài đến từ những thứ chậm hơn, đôi khi khó chịu lúc đầu, nhưng tích luỹ lại thành một đời sống mình thấy đáng. Ngộ nhận nằm ở chỗ ta tưởng cộng nhiều khoảnh khắc sướng lại sẽ thành hạnh phúc, trong khi hai thứ vận hành theo những cách khác nhau.
Bài này không hướng dẫn bớt dùng mạng xã hội, việc đó là chuyện thói quen. Ở đây ta hỏi câu triết học: khoái lạc là gì, Epicurus và Plato phân biệt các loại khoái lạc ra sao, tâm lý học về trí nhớ và sự chờ đợi nói gì, và vì sao có những niềm vui "đọng" còn những niềm vui khác trôi tuột.
Một buổi tối quen thuộc
Ví dụ giả định: anh Quân, 27 tuổi, về nhà lúc bảy giờ tối, mệt sau ngày làm việc. Anh định ăn xong sẽ tập đàn, thứ anh từng rất mê hồi sinh viên. Ăn xong, anh nằm xuống ghế, mở điện thoại "xem một chút". Video này nối video kia, mỗi cái vài chục giây, cái nào cũng vui hoặc lạ. Ngẩng lên đã mười một giờ.
Điều đáng chú ý là trong suốt bốn tiếng ấy, anh không hề thấy khổ; từng khoảnh khắc đều dễ chịu. Nhưng lúc đặt máy xuống, anh thấy trống rỗng, hơi bực mình, và hầu như không nhớ nổi mình đã xem gì. Cây đàn vẫn dựng ở góc tường. Nếu hỏi anh buổi tối ấy có vui không, câu trả lời sẽ là "cũng vui", nhưng nếu hỏi anh có muốn sống thêm một nghìn buổi tối như vậy không, anh sẽ lắc đầu.
Khoảng cách giữa hai câu trả lời đó chính là khoảng cách giữa sung sướng tức thì và hạnh phúc lâu dài. Các triết gia xưa đã bàn về nó từ lâu trước khi có điện thoại.
Epicurus: khoái lạc động và khoái lạc tĩnh
Epicurus thường bị gắn với chủ nghĩa hưởng lạc, nhưng ông phân biệt hai loại khoái lạc rất khác nhau. Loại thứ nhất là khoái lạc "động": cảm giác dễ chịu khi đang thoả mãn một nhu cầu, như lúc ăn khi đói, lúc uống khi khát, lúc được kích thích bởi điều mới lạ. Loại thứ hai là khoái lạc "tĩnh": trạng thái không còn đau đớn trong thân và không còn bối rối trong lòng, một sự yên ổn đầy đặn.
Theo Epicurus, khoái lạc tĩnh mới là đích của đời sống tốt. Khoái lạc động có chỗ của nó, nhưng nếu ta cứ đuổi theo nó, ta sẽ cần kích thích ngày càng mạnh, và sự yên ổn thật thì không bao giờ tới. Ông sống giản dị, ăn bánh mì và uống nước là chính, coi một bữa có thêm chút phô mai là bữa tiệc, và đặt tình bạn, trò chuyện triết học, sự thanh thản lên trên mọi thú vui ồn ào.
Áp vào buổi tối của anh Quân: chuỗi video là khoái lạc động nối tiếp nhau, mỗi cái kích thích một chút rồi tắt. Cái anh thiếu lúc đặt máy xuống là khoái lạc tĩnh, cảm giác yên ổn và đầy đặn, thứ mà kích thích liên tục không mang lại được.
Plato và hình ảnh cái bình thủng
Trong đối thoại "Gorgias" của Plato, nhân vật Callicles bảo vệ quan điểm rằng sống tốt là có thật nhiều ham muốn và thoả mãn chúng không ngừng. Socrates đáp lại bằng một hình ảnh: người như vậy giống người phải đổ nước vào những chiếc bình thủng, đổ mãi không đầy, ngày đêm không được nghỉ. Còn người có chừng mực giống người có những chiếc bình lành, đổ đầy một lần rồi được yên.
Hình ảnh cái bình thủng mô tả chính xác cảm giác của sung sướng tức thì: nó đổ vào rồi chảy ra gần như ngay lập tức, nên ta phải đổ tiếp. Không phải vì nội dung đổ vào là xấu, mà vì bình không giữ được nó.
Plato có lập trường khá khắt khe với khoái lạc thân xác, và nhiều triết gia sau phê bình ông xem nhẹ niềm vui giác quan. Không cần theo ông đến cùng, nhưng câu hỏi ông đặt ra vẫn đáng giữ: thú vui này có lấp đầy được gì trong mình không, hay chỉ làm mình cần thêm nó.
Học trò của Plato là Aristotle đưa ra một cách nhìn mềm hơn và rất hữu ích. Ông cho rằng khoái lạc không phải thứ tách rời để săn đuổi, mà là cái đi kèm và làm trọn một hoạt động được làm tốt, như vẻ tươi tắn đi kèm tuổi trẻ khoẻ mạnh. Niềm vui của người chơi đàn giỏi nằm ngay trong việc chơi đàn, niềm vui của người trò chuyện thật lòng nằm ngay trong cuộc trò chuyện. Theo cách nhìn này, muốn có niềm vui bền thì đừng săn niềm vui, hãy tìm hoạt động đáng làm và làm nó cho tốt; niềm vui sẽ tự đi theo như cái bóng.
Vì sao có những thứ khó dứt ra đến vậy
Nhà tâm lý học B. F. Skinner, trong các thí nghiệm giữa thế kỷ hai mươi, nhận thấy con vật học được hành vi bền nhất khi phần thưởng đến không đều: lúc có lúc không, không đoán trước được. Người ta gọi đây là phần thưởng ngắt quãng. Nó giải thích vì sao những thứ có tính "biết đâu cái tiếp theo hay" lại khó dừng.
Một chuỗi video ngắn hay một bảng tin vô tận hoạt động theo nguyên lý tương tự: phần lớn nội dung bình thường, thỉnh thoảng có cái thật hay, và chính sự thỉnh thoảng ấy giữ ngón tay ta tiếp tục vuốt. Không cần tin vào những giải thích đơn giản hoá về hoá chất trong não thường thấy trên mạng; chỉ riêng cơ chế phần thưởng không đều đã đủ cho thấy việc khó dừng không phải do ta yếu đuối.
Hiểu cơ chế này giúp ta bớt tự trách và chuyển câu hỏi từ "sao mình kém ý chí thế" sang "mình đang đặt mình vào môi trường nào". Những thứ được thiết kế để khó dừng thì đương nhiên khó dừng; câu hỏi triết học là ta có muốn để chúng chiếm phần lớn buổi tối của đời mình không.
Bản thân trải nghiệm và bản thân ghi nhớ
Nhà tâm lý học Daniel Kahneman, người được giải Nobel kinh tế, phân biệt hai "bản thân" trong mỗi người. Bản thân trải nghiệm sống từng khoảnh khắc và chỉ biết lúc này dễ chịu hay khó chịu. Bản thân ghi nhớ thì kể lại câu chuyện về những gì đã qua, và chính nó là bên đánh giá đời mình có đáng sống không.
Kahneman cũng nhận thấy bản thân ghi nhớ không cộng dồn mọi khoảnh khắc, mà chủ yếu giữ lại những lúc đậm nhất và cách sự việc kết thúc. Bốn tiếng lướt điện thoại, với bản thân trải nghiệm, là bốn tiếng dễ chịu; với bản thân ghi nhớ, gần như là một khoảng trống, vì không có gì nổi bật để nhớ.
Ngược lại, một buổi tập đàn vất vả, ngón tay đau, nhưng cuối buổi chơi trọn được một đoạn nhạc, để lại một ký ức rõ, có điểm nhấn và một cái kết đẹp. Đây là một lý do vì sao những hoạt động hơi khó lúc đầu lại thường "đọng" hơn trong cảm nhận về đời mình.
Thí nghiệm kẹo dẻo và chuyện chờ đợi
Nhắc tới sung sướng tức thì, nhiều người nhớ tới thí nghiệm kẹo dẻo của Walter Mischel từ những năm 1960 và 1970: trẻ nhỏ được chọn ăn một chiếc kẹo ngay, hoặc chờ một lúc để được hai chiếc. Các nghiên cứu theo dõi ban đầu gợi ý trẻ chờ được có nhiều kết quả tốt hơn về sau, và từ đó câu chuyện "biết trì hoãn sự thoả mãn là chìa khoá thành công" lan rộng.
Những nghiên cứu làm lại sau này, với nhóm trẻ đông và đa dạng hơn, cho thấy mối liên hệ yếu hơn nhiều, và một phần lớn có thể do hoàn cảnh gia đình. Đứa trẻ lớn lên nơi lời hứa thường không được giữ thì ăn kẹo ngay là lựa chọn hợp lý, không phải thiếu ý chí.
Bài học ở đây gắn với bài về hoàn cảnh: khả năng chọn niềm vui lâu dài không chỉ là chuyện tính cách, mà còn là chuyện ta có tin vào tương lai không, có đủ an toàn để chờ không. Người đang kiệt sức, lo âu, bấp bênh tìm đến sung sướng tức thì nhiều hơn là điều dễ hiểu, và cần được thông cảm hơn là bị lên lớp.
Sung sướng tức thì và hạnh phúc lâu dài, đặt cạnh nhau
Hai thứ không loại trừ nhau; bảng chỉ giúp nhận ra mình đang nghiêng về phía nào.
| Khía cạnh | Sung sướng tức thì | Hạnh phúc lâu dài |
|---|---|---|
| Đến | Nhanh, gần như không cần nỗ lực | Chậm, thường cần công sức ban đầu |
| Đi | Nhanh, để lại cảm giác muốn thêm | Lắng lại, tích luỹ theo thời gian |
| Trong trí nhớ | Mờ, khó kể lại | Rõ, có câu chuyện, có điểm nhấn |
| Ví dụ | Lướt video, ăn vặt khi chán, mua sắm bốc đồng | Học một kỹ năng, bữa cơm có trò chuyện thật, giúp một người, đọc hết một cuốn sách |
| Theo Epicurus | Khoái lạc động | Gần với khoái lạc tĩnh: yên ổn, đầy đặn |
Một đời sống tốt có cả hai. Vấn đề chỉ xuất hiện khi sung sướng tức thì chiếm hết chỗ của những thứ chậm hơn, như buổi tối của anh Quân lặp lại mỗi ngày. Một gợi ý nhỏ theo tinh thần Epicurus: trước khi bắt đầu một thú vui, tự hỏi lúc kết thúc mình muốn cảm thấy thế nào, rồi chọn theo câu trả lời đó.
Câu hỏi thường gặp
Sung sướng tức thì và hạnh phúc lâu dài khác nhau thế nào?
Sung sướng tức thì đến nhanh, đi nhanh, ít để lại gì, như lướt điện thoại hay ăn vặt. Hạnh phúc lâu dài đến từ những thứ chậm hơn như các mối quan hệ, học một kỹ năng, việc có nghĩa, đôi khi khó lúc đầu nhưng tích luỹ theo thời gian.
Vì sao lướt điện thoại vui mà xong lại thấy trống rỗng?
Mỗi nội dung ngắn mang lại một chút kích thích rồi tắt, nên ta muốn thêm mà không thấy đầy. Theo Kahneman, bản thân ghi nhớ cũng ít giữ lại gì từ những giờ như vậy vì không có điểm nhấn, nên cảm nhận chung là trống.
Khoái lạc tĩnh của Epicurus là gì?
Epicurus phân biệt khoái lạc động, cảm giác dễ chịu khi đang thoả mãn một nhu cầu, với khoái lạc tĩnh, trạng thái không đau trong thân và không bối rối trong lòng. Ông coi khoái lạc tĩnh mới là đích của đời sống tốt.
Hình ảnh cái bình thủng của Plato nói gì?
Trong đối thoại Gorgias, Socrates ví người sống để thoả mãn ham muốn không ngừng như người đổ nước vào bình thủng, đổ mãi không đầy. Người có chừng mực thì như có bình lành, đổ đầy một lần là được yên.
Thí nghiệm kẹo dẻo có chứng minh trẻ biết chờ sẽ thành công hơn không?
Các nghiên cứu ban đầu gợi ý như vậy, nhưng những nghiên cứu làm lại với nhóm trẻ lớn hơn thấy mối liên hệ yếu hơn nhiều và chịu ảnh hưởng đáng kể của hoàn cảnh gia đình. Không nên dùng nó để kết luận về tính cách của trẻ.
Có nên bỏ hẳn những thú vui tức thì không?
Không cần. Những thú vui nhỏ có chỗ của chúng trong một ngày bình thường. Điều đáng để ý là khi chúng chiếm hết thời gian của những thứ chậm hơn mà mình thật sự quý, như người thân, sở thích hay việc có nghĩa.