So sánh mình với người khác làm ta khổ vì nó biến hạnh phúc thành một vị trí trên bảng xếp hạng, mà trên bảng ấy luôn có người đứng cao hơn; các triết gia xưa đã thấy điều này từ lâu và chỉ ra rằng ta không so với cả thế giới, mà so với người gần mình nhất. Ngộ nhận nằm ở chỗ ta tưởng chỉ cần hơn người là vui, trong khi cách đo ấy không có điểm dừng.
Bài này không bàn chuyện bớt lướt mạng xã hội, việc đó là một thói quen kỹ thuật. Ở đây ta đi vào gốc rễ: vì sao con người so sánh, Aristotle, Plutarch, Rousseau và Bertrand Russell giải thích ra sao, tâm lý học nói gì, và có cách so sánh nào lành mạnh không.
So sánh là bản năng, không phải thói xấu riêng của ai
Trước hết, cần công bằng với chính mình: so sánh là một cách tâm trí đo lường thế giới. Muốn biết mình nấu ăn ngon không, học giỏi không, làm việc ổn không, ta không có thước đo tuyệt đối nào ngoài việc nhìn người khác. Năm 1954, nhà tâm lý học Leon Festinger đặt tên cho điều này là thuyết so sánh xã hội: khi thiếu chuẩn khách quan, con người tự đánh giá mình bằng cách đối chiếu với người xung quanh.
Vấn đề không nằm ở việc so sánh, mà ở chỗ so sánh lan sang những vùng không cần đo và trở thành nguồn đánh giá giá trị con người mình. Biết đồng nghiệp viết báo cáo gọn hơn để học hỏi là một chuyện; thấy mình kém cỏi cả ngày vì bạn cũ mua được nhà ở tuổi ba mươi là chuyện khác hẳn.
Ví dụ giả định: chị Ngọc, 36 tuổi, có công việc ổn, gia đình êm ấm. Mỗi lần họp lớp về, chị lại mất ngủ vài hôm vì nghe chuyện người này đi nước ngoài, người kia mở công ty. Không có gì trong đời chị thay đổi giữa trước và sau buổi họp lớp, nhưng cảm nhận về đời mình thì tụt hẳn. Đó chính là cái khổ mà bài này muốn bàn.
Aristotle: ta đố kỵ với người gần mình nhất
Trong sách Tu từ học, Aristotle phân tích cảm xúc đố kỵ khá tỉ mỉ. Ông nhận xét rằng người ta đố kỵ với những người giống mình hoặc gần mình: gần về tuổi tác, nơi ở, nghề nghiệp, địa vị, danh tiếng. Ông dẫn một câu thơ cổ của Hesiod về người thợ gốm ganh với thợ gốm, để nói rằng ta không ganh với vua chúa ở xứ xa hay người sống cách đây trăm năm, mà ganh với người cùng xóm, cùng lớp, cùng nghề.
Nhận xét này giải thích vì sao họp lớp, đám cưới họ hàng, nhóm bạn cùng công ty lại là những nơi dễ khơi nỗi khổ so sánh nhất. Người tỷ phú trên báo không làm ta mất ngủ; người bạn cùng bàn năm xưa giờ khá hơn mình một chút thì có.
Aristotle cũng phân biệt đố kỵ với một cảm xúc khác mà ông gọi là ganh đua: thấy người khác có điều tốt và muốn mình cũng có được nó, nhưng không muốn người kia mất đi. Ganh đua có thể thúc ta học hỏi, cố gắng; đố kỵ thì chỉ làm khổ, vì trong đó có mong muốn người kia kém đi. Phân biệt hai thứ này trong lòng mình là bước đầu để so sánh bớt độc.
Plutarch và Seneca: nhìn lên mãi thì không bao giờ yên
Plutarch, nhà viết tiểu sử và triết gia Hy Lạp thời La Mã, có một tiểu luận bàn về sự an tâm. Ông nhận xét rằng nhiều người khổ vì cứ nhìn lên những ai hơn mình, mà quên rằng cũng có rất nhiều người sẽ mừng nếu được ở vào hoàn cảnh của họ. Ông không bảo người ta tìm vui bằng cách nhìn người khổ hơn để hả hê, mà khuyên đặt lại góc nhìn cho công bằng: thấy cả những gì mình đang có, chứ không chỉ những gì mình thiếu so với người đứng trên.
Seneca nói gần giống trong thư gửi Lucilius: nếu cứ đếm xem bao nhiêu người hơn mình thì sẽ không bao giờ thấy đủ, còn nếu nghĩ xem mình đã vượt qua bao nhiêu khó khăn thì sẽ biết ơn hơn. Các triết gia khắc kỷ nói chung coi địa vị, của cải, danh tiếng là những thứ nằm ngoài tầm kiểm soát, nên đem giá trị con người mình đặt vào đó là tự trao chìa khoá hạnh phúc cho may rủi.
Điểm đáng chú ý là các ông không phủ nhận việc người khác hơn mình. Họ chỉ hỏi: biết điều đó rồi thì ta làm gì với nó, và tại sao để nó quyết định ta vui hay buồn.
Rousseau: tình yêu bản thân và lòng tự ái
Jean-Jacques Rousseau, triết gia thế kỷ mười tám, phân biệt hai kiểu yêu mình. Kiểu thứ nhất là tình yêu bản thân tự nhiên: muốn sống còn, muốn được khoẻ, được yên. Kiểu thứ hai là thứ ông gọi bằng một từ thường được dịch là lòng tự ái: muốn được người khác nhìn nhận, muốn hơn người, muốn được đánh giá cao. Theo Rousseau, kiểu thứ hai ra đời khi con người bắt đầu sống chung, nhìn nhau và so nhau.
Ông cho rằng lòng tự ái là nguồn gốc của rất nhiều bất hạnh, vì nó khiến hạnh phúc của ta lệ thuộc vào ánh mắt người khác. Người sống bằng lòng tự ái không thể thật sự hài lòng, vì vị trí của mình luôn có thể bị ai đó vượt qua. Rousseau có phần lý tưởng hoá con người "tự nhiên" trước xã hội, và nhiều triết gia sau phê bình điều đó. Nhưng nhận xét của ông về sự lệ thuộc vào cái nhìn người khác vẫn rất hợp với đời sống hôm nay.
Đọc Rousseau, ta có thể tự hỏi: mong muốn này của mình là muốn có điều tốt cho đời mình, hay là muốn được người khác thấy mình có điều đó. Câu trả lời thường làm ta bất ngờ.
Bertrand Russell: chuỗi đố kỵ không có điểm cuối
Trong cuốn "Chinh phục hạnh phúc", Bertrand Russell dành hẳn một chương cho lòng đố kỵ và có một đoạn rất hay được dẫn. Ông viết rằng Napoleon ganh với Caesar, Caesar ganh với Alexander, còn Alexander, ông đoán vậy, thì ganh với Hercules, một người chưa từng tồn tại. Ý của Russell là nếu tìm vinh quang để thoát khỏi đố kỵ thì không bao giờ thoát được, vì luôn có ai đó, thật hoặc tưởng tượng, đứng cao hơn.
Russell gợi ý hai việc. Một là tận hưởng những niềm vui đến với mình mà không so xem người khác có hơn không: bữa ăn ngon thì cứ ngon, đừng làm hỏng nó bằng ý nghĩ ai đó đang ăn ngon hơn. Hai là mở rộng mối quan tâm ra thế giới bên ngoài, bớt xoáy vào bản thân, vì người có nhiều hứng thú với sự vật và con người ít có thời gian để ganh tị.
Lời khuyên nghe đơn giản, nhưng có chiều sâu: đố kỵ sống nhờ việc ta luôn đặt mình ở trung tâm. Khi chú ý dời ra ngoài, nó tự teo lại.
"Con nhà người ta": khi so sánh được dạy từ nhỏ
Ở nhiều gia đình Việt, so sánh không chỉ là bản năng mà còn là một cách dạy con. Câu "sao không học được như con nhà bác Ba" quen đến mức thành chuyện cười chung của cả một thế hệ. Cha mẹ nói vậy thường vì thương và vì lo, mong con cố gắng hơn; ít ai nghĩ mình đang dạy con đo giá trị bản thân bằng thứ hạng.
Nhưng đứa trẻ lớn lên trong những câu so sánh ấy dễ mang theo một chiếc thước vô hình suốt đời. Đi làm thì so lương, lập gia đình thì so nhà, có con thì so điểm của con. Chiếc thước không bao giờ cho kết quả "đủ rồi", vì luôn có một "con nhà người ta" mới xuất hiện.
Nhận ra nguồn gốc này không phải để trách cha mẹ. Thế hệ trước sống trong thiếu thốn, so sánh và ganh đua đôi khi là cách để con có đường thoát. Mục đích là để thấy rằng thói quen tự đo mình bằng người khác phần lớn được học, nên cũng có thể học lại một cách khác.
Nếu đang nuôi con, ta có thể bắt đầu từ chính câu chữ hằng ngày: khen sự cố gắng và tiến bộ của con so với chính con hôm qua, thay vì so với bạn cùng lớp. Câu đổi nhỏ, nhưng là thước đo khác hẳn mà đứa trẻ sẽ mang theo khi lớn.
Với chính mình, bước đầu là bắt quả tang chiếc thước cũ đang làm việc: mỗi lần nghe tin ai đó vừa thành công mà thấy nhói, hỏi xem giọng nói trong đầu lúc đó là của mình hay của một người lớn năm xưa.
So sánh lành mạnh trông như thế nào
Không cần và không thể ngừng so sánh hoàn toàn. Mấy cách dưới đây giúp nó phục vụ ta thay vì hành ta:
- So với chính mình của năm trước thay vì với người khác: năm nay mình kiên nhẫn hơn, làm nghề vững hơn, đối xử với người thân tốt hơn chưa.
- Khi thấy ghen với ai, hỏi xem cụ thể mình muốn điều gì ở họ. Nếu là một kỹ năng, đó là ganh đua có ích, có thể học. Nếu chỉ là muốn họ kém đi, đó là đố kỵ, cứ để nó trôi qua.
- Nhớ rằng mình chỉ thấy phần người khác cho thấy. Đám cưới đẹp, chuyến đi xa, chức vụ mới đều thật, nhưng mấy đêm cãi nhau, khoản nợ, áp lực thì không ai đưa ra.
- Chọn trước vài lĩnh vực mình thật sự quan tâm và cho phép mình không cần hơn ai ở những lĩnh vực còn lại.
- Khi một buổi gặp mặt luôn để lại cảm giác tệ, không cần cắt đứt, nhưng có thể đi với một tâm thế khác: đến để gặp người, không đến để dò thứ hạng.
Các triết gia không hứa rằng làm thế sẽ hết ghen tị. Họ chỉ cho thấy so sánh là thước đo của người khác, và sống bằng thước đo của người khác là sống một đời không phải của mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con người hay so sánh mình với người khác?
Vì khi thiếu thước đo khách quan, tâm trí tự đánh giá bằng cách nhìn người xung quanh. Nhà tâm lý học Leon Festinger gọi đây là so sánh xã hội. So sánh tự nó không xấu, nó chỉ gây khổ khi trở thành thước đo giá trị con người mình.
Aristotle nói gì về lòng đố kỵ?
Aristotle nhận xét rằng ta đố kỵ với những người gần mình về tuổi, nơi ở, nghề nghiệp và địa vị, chứ không với người ở xa. Ông cũng phân biệt đố kỵ với ganh đua: ganh đua muốn mình có điều tốt, còn đố kỵ muốn người kia mất đi điều đó.
Câu Napoleon ganh với Caesar là của ai?
Đó là ý của Bertrand Russell trong cuốn Chinh phục hạnh phúc. Ông viết rằng Napoleon ganh với Caesar, Caesar ganh với Alexander, còn Alexander có lẽ ganh với Hercules, một nhân vật không có thật, để nói rằng chuỗi đố kỵ không bao giờ có điểm cuối.
Câu so sánh là kẻ cắp niềm vui có phải của triết gia không?
Câu này thường được gán cho tổng thống Mỹ Theodore Roosevelt, nhưng nguồn gốc chưa được xác minh chắc chắn. Dù ai nói, ý của nó gần với những gì Plutarch, Seneca và Russell đã viết từ lâu về nỗi khổ của việc nhìn lên mãi.
Có cách so sánh nào lành mạnh không?
Có. So với chính mình của năm trước, học kỹ năng cụ thể từ người giỏi hơn, và nhớ rằng mình chỉ thấy phần người khác muốn cho thấy. Những cách này giữ được lợi ích của so sánh mà bớt đi phần làm khổ.
Làm sao bớt khó chịu sau mỗi lần họp lớp hay gặp họ hàng?
Thử đi với tâm thế đến để gặp người chứ không phải để dò thứ hạng, và sau buổi gặp tự hỏi cụ thể mình ghen với điều gì. Thường điều đó hoặc là một bài học có ích, hoặc là thứ mình vốn không thật sự cần.