MuuCau.comMưu Cầu
Triết học hiện đại và hiện sinh

Sartre và tự do: "bị kết án phải tự do" nghĩa là gì trong đời thường

Sartre nói con người bị kết án phải tự do: không chọn cũng là chọn. Thói tự lừa mình, anh bồi bàn trong quán cà phê, câu "địa ngục là người khác" và cách hiểu đúng.

Waiter in a white shirt carrying a tray between tables of a busy Saigon sidewalk cafe at night, motion blur, customers seen from behind, warm street lights

Khi Sartre nói con người "bị kết án phải tự do", ông muốn nói rằng ta không thể thoát khỏi việc lựa chọn: ngay cả khi không chọn, ta đã chọn đứng yên; ngay cả khi làm theo người khác, ta đã chọn làm theo. Chữ "kết án" vì tự do này không do ta xin, và đi kèm một trách nhiệm không thể trả lại.

Câu nói nghe như khẩu hiệu, nhưng nó có sức nặng rất cụ thể khi đem vào những câu cửa miệng hằng ngày: "không còn cách nào khác", "ai ở vị trí mình cũng thế thôi", "tại hoàn cảnh". Dưới đây là ý chính của Sartre về tự do, khái niệm tự lừa mình mà ông nổi tiếng, câu "địa ngục là người khác" hay bị hiểu sai, những phê bình nặng ký và phần đem dùng được.

Vì sao tự do lại là một bản án

Trong tồn tại và hư vô, cuốn sách dày in năm 1943 giữa thời Paris bị chiếm đóng, Sartre lập luận rằng ý thức con người không phải một vật có sẵn đặc tính, mà là một khoảng trống luôn vượt ra khỏi chính nó. Ta không bao giờ trùng khít với những gì ta đang là; lúc nào ta cũng đang hướng tới cái chưa là. Chính khoảng hở đó là tự do.

Ông gọi đó là bản án vì ba lẽ. Thứ nhất, ta không chọn được việc mình tự do; ta bị ném vào đời như vậy. Thứ hai, ta không thể ngừng tự do: từ chối chọn cũng là một lựa chọn. Thứ ba, tự do kéo theo trách nhiệm trọn vẹn về những gì ta làm, và không có ai để chia bớt gánh nặng ấy.

Ví dụ giả định: một người làm ở công ty có sai phạm, biết chuyện nhưng im lặng vì sợ mất việc. Người ấy sẽ bảo "mình không có lựa chọn". Sartre sẽ đáp: lựa chọn ấy có giá rất đắt, có thể là mất việc, nhưng nó vẫn là lựa chọn. Im lặng là quyết định của bạn, không phải của hoàn cảnh. Ông không bảo bạn phải làm anh hùng, ông chỉ không cho bạn nói rằng mình không chọn.

Tự lừa mình: anh bồi bàn và cô gái trong buổi hẹn

Khái niệm nổi tiếng nhất của Sartre là tự lừa mình, có sách dịch là ngụy tín. Đó là cách con người trốn khỏi tự do bằng cách giả vờ rằng mình là một vật, một vai, một số phận định sẵn. Khác với nói dối người khác, tự lừa mình là vừa biết vừa không chịu biết.

Ông tả một anh bồi bàn trong quán cà phê, động tác quá chuẩn xác, cúi người hơi quá mức, bưng khay khéo như diễn xiếc. Anh đang đóng vai bồi bàn như thể đó là bản chất của anh, như cái ly là cái ly. Sartre không chê nghề bồi bàn; ông chỉ ra rằng anh đang dùng vai diễn để quên rằng mỗi sáng anh vẫn chọn đi làm, và có thể chọn khác.

Ví dụ thứ hai là một cô gái trong buổi hẹn đầu. Người đàn ông nắm tay cô, cô để yên tay mình như một đồ vật vô tri, tiếp tục nói chuyện về văn chương, không đồng ý cũng không từ chối. Cô trì hoãn việc phải quyết định bằng cách giả vờ rằng bàn tay mình không thuộc về mình. Đây là ví dụ gây tranh cãi, nhiều nhà phê bình hiện đại thấy nó đổ trách nhiệm lên người phụ nữ một cách thiếu công bằng, nhưng nó cho thấy rõ kiểu trốn tránh mà Sartre muốn nói.

Phiên bản đời thường của tự lừa mình rất nhiều: "mình là người nóng tính mà", "đàn ông ai chả thế", "mình làm theo chỉ đạo thôi". Mỗi câu đều biến một chuỗi lựa chọn thành một bản chất cố định để khỏi phải chịu trách nhiệm.

"Địa ngục là người khác" không có nghĩa là ghét người

Câu này nằm trong vở kịch không lối thoát, công diễn năm 1944. Ba nhân vật chết đi, bị nhốt chung trong một căn phòng khách mà họ tưởng là địa ngục. Không có lửa, không có cực hình, chỉ có ba người phải nhìn nhau mãi mãi. Dần dần họ hiểu: hình phạt chính là cái nhìn của nhau.

Nhiều người trích câu này để than phiền về hàng xóm hay đồng nghiệp. Sartre về sau giải thích rằng ý ông không phải vậy. Ông muốn nói rằng ta chỉ hiểu mình qua cái nhìn của người khác, và khi các quan hệ của ta méo mó, ta để cái nhìn của người khác định nghĩa trọn mình, thì đời sống trở thành địa ngục. Người khác chỉ thành địa ngục khi ta trao cho họ toàn quyền phán xét con người mình.

Đặt vào đời sống người Việt, ý này chạm tới nỗi sợ "người ta nói". Ví dụ giả định: chị Ngân bốn mươi tuổi chưa lập gia đình, mỗi dịp Tết về quê là một lần nghe hỏi han, và chị bắt đầu nhìn mình qua mắt họ hàng nhiều hơn mắt mình. Sartre không bảo chị cắt đứt với mọi người, ông bảo chị thấy rõ rằng chị đang để cái nhìn ấy làm khuôn cho chính mình, và chị có thể chọn không như vậy.

Tự do có giới hạn không: những phê bình nặng ký

Phê bình mạnh nhất nhắm vào ý tự do tuyệt đối. Một người bị giam, một người nghèo khó cùng cực, một người bị bạo hành có tự do theo nghĩa Sartre không? Sartre thời đầu từng nói rằng ngay cả người tù vẫn tự do chọn thái độ của mình trước cảnh tù. Nhiều người thấy câu này nghe đẹp nhưng vô cảm với những người đang thật sự bị tước đoạt.

Merleau-Ponty, bạn và đồng nghiệp của Sartre, nhấn mạnh rằng con người là một thân xác sống trong thế giới, với thói quen, giới hạn, lịch sử; tự do không bay lơ lửng trên đó. Beauvoir thì chỉ ra rằng hoàn cảnh xã hội, như thân phận phụ nữ, có thể thu hẹp tự do thật sự chứ không chỉ trên giấy. Bản thân Sartre về sau cũng thừa nhận ông đã nói quá, và chuyển dần sang chú ý tới những điều kiện xã hội giới hạn tự do.

Một phê bình khác: đặt toàn bộ trách nhiệm lên cá nhân có thể biến thành sự tàn nhẫn với người yếu thế, kiểu "nghèo là do không chịu cố". Đọc Sartre cho đúng là giữ cả hai đầu: phần tự do của mình thì không đổ cho hoàn cảnh, nhưng khi nhìn người khác thì thấy hoàn cảnh của họ.

Một người cố sống theo đúng điều mình nói

Sartre không chỉ viết về lựa chọn, ông cố biến đời mình thành minh hoạ cho nó, với cả phần đáng nể lẫn phần gây tranh cãi. Năm 1964 ông được trao giải Nobel văn chương và từ chối nhận. Lý do ông đưa ra là nhà văn không nên để một thiết chế biến mình thành một danh hiệu; ông muốn người đọc gặp chữ của ông, không gặp chiếc huy chương.

Quan hệ giữa ông và Simone de Beauvoir kéo dài suốt năm mươi năm mà không kết hôn, không sống chung một nhà, theo một thoả thuận tự do mà hai người tự đặt ra. Nhiều người ngưỡng mộ sự thẳng thắn ấy; cũng có nhiều người, kể cả những người từng ở trong vòng quan hệ của họ, kể lại những tổn thương mà sự tự do ấy gây cho người khác. Câu chuyện này cho thấy tự do theo kiểu Sartre không tự động đem lại điều tốt; nó chỉ bảo đảm rằng người chọn phải chịu trách nhiệm về những gì mình gây ra.

Về già ông gần như mù, vẫn tiếp tục trò chuyện, tranh luận cho tới khi mất năm 1980. Đám tang ông ở Paris có rất đông người tự đi theo. Dù đồng tình hay không với ông, khó phủ nhận rằng ông đã sống như một người coi lời mình viết là thứ phải trả giá bằng chính đời mình.

Sartre và chuyện hạnh phúc

Sartre gần như không viết về hạnh phúc theo nghĩa thường. Trong thế giới của ông, câu hỏi chính là sống thật hay sống giả, chứ không phải vui hay buồn. Thậm chí ông nghi ngờ những người theo đuổi sự êm ả, vì sự êm ả thường đến từ việc quên rằng mình tự do.

Nhưng có một mối nối gián tiếp. Người sống trong tự lừa mình có thể yên ổn bề mặt nhưng luôn có một nỗi bứt rứt ngầm, vì một phần họ biết mình đang trốn. Ngược lại, người dám nhận tự do và trách nhiệm có thể mệt hơn, lo hơn, nhưng có một sự vững vàng đặc biệt: họ biết mình là tác giả của đời mình. Nhiều người gọi trạng thái ấy là bình yên, dù Sartre không dùng chữ đó.

Ví dụ giả định: anh Lâm làm nghề sửa xe máy, nhiều năm nói với bạn bè rằng mình "kẹt" trong nghề vì học hành dở dang. Một hôm anh đổi cách nói: "mình chọn ở lại nghề này vì mình giỏi và nuôi được nhà". Không có gì bên ngoài thay đổi, nhưng anh thôi thấy mình là nạn nhân, và bắt đầu tự hào về tay nghề. Đó là hạnh phúc kiểu Sartre: không đến từ hoàn cảnh tốt lên, mà từ việc thôi trốn.

Mang Sartre vào một tuần bình thường

Vài câu hỏi rút từ Sartre giúp nhận ra những lúc mình đang trốn tránh tự do:

  • Tuần này mình đã nói "không còn cách nào khác" mấy lần? Lần nào thật sự không còn cách nào?
  • Mình đang đóng vai nào quá kỹ, đến mức quên rằng mình chọn vai ấy mỗi ngày?
  • Có câu "tính mình nó vậy" nào mình dùng để khỏi phải thay đổi không?
  • Cái nhìn của ai đang định nghĩa mình nhiều hơn mức mình muốn?
  • Khi phán xét người khác, mình đã tính tới hoàn cảnh của họ chưa?

Không cần trả lời hết trong một lần. Chọn một câu, mang theo trong một tuần, và để ý những lúc nó bật lên giữa một cuộc họp, một bữa cơm, một lần định từ chối mà lại gật đầu. Cách đọc triết học chậm này thường để lại dấu lâu hơn đọc nhiều mà không dùng.

Sartre không phải người dễ chịu để đọc. Nhưng những câu hỏi của ông giống tấm gương soi thẳng vào những lời bào chữa quen thuộc. Soi một lần thì khó chịu, soi đều đặn thì người ta sống bớt lẩn tránh hơn.

Câu hỏi thường gặp

"Bị kết án phải tự do" có nghĩa là tự do là điều xấu không?

Không. Chữ "kết án" nhấn mạnh rằng ta không chọn được việc mình tự do và không thể trốn khỏi nó. Tự do vẫn là điều làm nên phẩm giá con người, nhưng nó đi kèm trách nhiệm không thể chối bỏ.

Tự lừa mình theo Sartre là gì?

Đó là cách con người trốn tránh tự do bằng cách tự thuyết phục rằng mình là một vật, một vai trò hay một số phận định sẵn. Câu "tính mình nó vậy" hay "mình chỉ làm theo lệnh" là những ví dụ thường gặp.

Câu "địa ngục là người khác" có phải Sartre ghét con người?

Không. Câu này trong vở kịch không lối thoát nói về việc khi ta để cái nhìn phán xét của người khác định nghĩa trọn con người mình, quan hệ trở thành địa ngục. Sartre về sau đã giải thích rõ ý này.

Người nghèo khó hay bị áp bức có tự do theo nghĩa Sartre không?

Sartre thời đầu cho rằng có, ít nhất là tự do chọn thái độ. Beauvoir, Merleau-Ponty và chính Sartre về sau thừa nhận hoàn cảnh xã hội có thể giới hạn tự do thật sự, nên không thể đòi mọi người tự do ngang nhau.

Sartre có nói gì về hạnh phúc không?

Ông ít bàn trực tiếp. Mối quan tâm chính của ông là sống thật thay vì tự lừa mình. Tuy vậy, nhiều người đọc ông thấy việc thôi đổ lỗi và nhận lấy trách nhiệm đem lại một sự vững vàng gần với bình yên.

Đọc Sartre bắt đầu từ đâu?

Bài nói chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa nhân văn ngắn và dễ nhất. Vở kịch không lối thoát cũng dễ tiếp cận. Tồn tại và hư vô rất dày và khó, chỉ nên đọc khi đã có sách dẫn nhập đi kèm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138