Nietzsche không ghét hạnh phúc, ông ghét một kiểu hạnh phúc: sự êm ấm, an toàn, không mạo hiểm, mà ông gọi là hạnh phúc của "con người cuối cùng". Thứ ông đề cao là niềm vui của sự trưởng thành, vượt lên chính mình, dám ôm cả khó khăn vào đời sống của mình.
Ông là một trong những triết gia bị trích dẫn sai nhiều nhất. Câu "điều gì không giết được ta sẽ làm ta mạnh hơn" bị in lên áo phông, khái niệm siêu nhân bị kẻ xấu lợi dụng, và hình ảnh một Nietzsche cực đoan che khuất một người viết nhạy cảm, ốm yếu, luôn tự vật lộn. Dưới đây là cách ông nhìn hạnh phúc, nói cho dễ hiểu, kèm những chỗ cần đọc cẩn thận.
Con người cuối cùng: hạnh phúc kiểu chăn ấm nệm êm
Trong tác phẩm Zarathustra đã nói như thế, viết những năm 1883 đến 1885, nhân vật Zarathustra cảnh báo về một loại người sắp tới: con người cuối cùng. Họ không còn khát vọng gì lớn, không dám mạo hiểm, chỉ muốn ấm áp, khoẻ mạnh, không ai hơn ai, không ai phải khổ. Họ nói: chúng ta đã phát minh ra hạnh phúc, rồi chớp mắt hài lòng.
Nghe qua, thế giới ấy không tệ: không đau, không xung đột, mỗi người một niềm vui nhỏ ban ngày và một niềm vui nhỏ ban đêm. Nhưng với Nietzsche, đó là bức tranh đáng sợ nhất. Một đời sống mà mục tiêu cao nhất là tránh khó chịu sẽ không còn sinh ra cái gì vĩ đại, không còn nghệ thuật, không còn khám phá, không còn con người tự vượt qua mình.
Ông cũng chế giễu những triết gia coi hạnh phúc là mục tiêu tối thượng. Trong một cuốn sách muộn, ông viết đại ý rằng con người không theo đuổi hạnh phúc, chỉ có người Anh mới thế, câu đá xoáy nhắm thẳng vào Bentham và Mill. Ý ông là: biến đời người thành bài toán tối đa hoá dễ chịu là hạ thấp đời người.
Ý chí vươn lên: một niềm vui khác
Không phải quyền lực theo nghĩa thường. Khái niệm ý chí quyền lực của Nietzsche hay bị hiểu là muốn thống trị người khác. Đọc kỹ thì nó gần với sức muốn lớn lên, làm chủ bản thân, biến sức lực thành hình thù, giống như cây vươn lên hay người nghệ sĩ vật lộn với tác phẩm. Quyền lực ở đây trước hết là quyền làm chủ chính mình.
Niềm vui khi vượt được cản trở. Ông cho rằng con người thật sự sống động nhất khi gặp sức cản và vượt qua nó. Niềm vui của người leo núi khi tới đỉnh không tách rời những giờ thở dốc trên dốc đá. Bỏ cái khó đi thì niềm vui ấy cũng biến mất.
Ví dụ đời thường. Ví dụ giả định: anh Đức bốn mươi tuổi học lại tiếng Anh sau hai mươi năm bỏ dở. Những tuần đầu xấu hổ, vấp váp, có lúc muốn bỏ. Nhưng niềm vui khi lần đầu tự đọc hiểu được một bài báo nước ngoài là thứ không ai đưa cho anh được. Nietzsche gọi đó là hạnh phúc đáng giá.
Siêu nhân là một hướng đi, không phải giống loài. Hình ảnh siêu nhân trong Zarathustra là hình ảnh con người tự tạo giá trị cho mình và không ngừng vượt lên chính mình. Nó là cái đích để hướng tới, đối lập với con người cuối cùng, không phải lời chia con người thành loại trên loại dưới.
Yêu số phận và phép thử vĩnh hằng tái diễn
Hai ý tưởng của Nietzsche gần với chuyện hạnh phúc nhất là yêu số phận và vĩnh hằng tái diễn. Trong cuốn khoa học vui vẻ, ông đưa ra một phép thử tưởng tượng: giả sử một con quỷ đến bảo bạn rằng đời bạn, từng niềm vui, từng nỗi đau, từng khoảnh khắc nhỏ nhất, sẽ lặp lại y hệt vô số lần. Bạn sẽ nghiến răng nguyền rủa, hay sẽ đáp: chưa bao giờ nghe điều gì tuyệt hơn?
Phép thử ấy không cần bạn tin vào chuyện lặp lại thật. Nó là cách hỏi: bạn có đang sống một đời mà mình sẵn lòng sống lại không? Nếu câu trả lời là không, thì điều gì cần đổi? Nhiều người thấy câu hỏi này đánh thức hơn mọi lời khuyên đặt mục tiêu.
Yêu số phận là bước xa hơn: không chỉ chịu đựng những gì đã xảy ra, mà khẳng định cả chúng, kể cả cái khổ, như một phần làm nên mình. Nietzsche sống với chứng đau đầu, mắt kém, dạ dày yếu gần như suốt đời trưởng thành, và các bức thư cho thấy ông dùng ý này để đứng vững trước chính bệnh tật của mình.
Người Hy Lạp và niềm vui dám nói "có" với đời
Trước khi viết Zarathustra, Nietzsche là một giáo sư ngữ văn cổ điển rất trẻ, say mê văn hoá Hy Lạp. Trong cuốn sách đầu tay về sự ra đời của bi kịch, in năm 1872, ông cho rằng người Hy Lạp cổ không phải những người vui tươi ngây thơ như hình dung thời ấy. Họ nhìn thấy rất rõ sự tàn nhẫn và phi lý của đời, và chính vì thế họ sáng tạo ra bi kịch như một cách để vẫn yêu đời giữa những điều đáng sợ.
Ông đặt cạnh nhau hai sức mạnh mang tên hai vị thần: một bên là trật tự, hình khối, sự sáng sủa; một bên là cuồng nhiệt, hoà tan, say sưa. Một đời sống đầy đủ cần cả hai. Thiếu phía cuồng nhiệt, đời khô cứng; thiếu phía trật tự, đời tan rã. Ý này lặp lại suốt sự nghiệp ông dưới nhiều hình thức khác nhau.
Từ đây hình thành một quan niệm hạnh phúc rất riêng: không phải tránh cái bi, mà là nói "có" với đời trọn vẹn, cả phần sáng lẫn phần tối. Người Việt có thể thấy nét gần gũi trong những đám cưới đám giỗ ở quê, nơi tiếng cười và nước mắt đi cạnh nhau, và người ta không cần chọn một. Với Nietzsche, sức khoẻ tinh thần thật nằm ở khả năng ôm được cả hai mà không gục.
Những lần Nietzsche bị bóp méo
Không triết gia nào bị dùng sai thảm hại như Nietzsche. Sau khi ông suy sụp tinh thần năm 1889 và mất năm 1900, em gái ông là Elisabeth nắm giữ di cảo, biên tập theo ý mình và gắn tên ông với những tư tưởng dân tộc cực đoan mà chính ông từng chế giễu. Nhiều thập kỷ sau, các học giả mới khôi phục được văn bản gốc và chỉ ra rằng Nietzsche ghét chủ nghĩa bài Do Thái và chủ nghĩa dân tộc Đức.
Kiểu bóp méo thứ hai nhẹ nhàng hơn nhưng phổ biến hơn: biến ông thành diễn giả truyền động lực. Câu "điều gì không giết được ta làm ta mạnh hơn" nằm trong một chuỗi châm ngôn ngắn, viết với giọng thách thức, không phải lời hứa rằng mọi nỗi đau đều có ích. Nhiều nỗi đau làm người ta yếu đi thật, và Nietzsche, một người ốm yếu cả đời, biết rõ điều đó.
Kiểu bóp méo thứ ba là dùng ông để biện minh cho sự lạnh lùng, coi thường người yếu. Đúng là ông phê phán gay gắt lòng thương hại và có những câu khinh miệt khó nghe. Nhưng đọc trọn, sự phê phán ấy nhắm vào lòng thương hại làm người ta nhỏ lại và nuôi dưỡng oán hờn, không phải lời cổ vũ bỏ mặc người khác.
Chỗ Nietzsche đáng bị phê bình thật
Bênh vực Nietzsche khỏi những lần bị bóp méo không có nghĩa là ông không có chỗ sai. Ông viết theo lối châm ngôn, giàu hình ảnh, cố ý mâu thuẫn, nên rất khó biết đâu là ý chính. Người đọc dễ chọn câu nào hợp ý mình rồi nói Nietzsche cũng nghĩ thế.
Ông có thái độ coi thường phụ nữ, coi thường đám đông, và quan niệm về con người có giá trị cao thường mang màu sắc quý tộc. Một đời sống đạo đức xây trên ý vượt lên chính mình có thể bỏ quên những người không có sức để vươn lên: người bệnh nặng, người già yếu, người sinh ra trong hoàn cảnh quá khắc nghiệt. Với họ, sự chăm sóc và lòng tốt giản dị mà ông hay chê lại chính là nền của hạnh phúc.
Cũng cần nói thẳng rằng nhìn khổ đau như chất liệu để lớn lên có giới hạn. Có những nỗi đau như bạo lực, mất mát lớn, bệnh tâm thần nặng cần được chữa lành và hỗ trợ, không phải được ca ngợi. Nếu ai đó đang chịu đựng một gánh nặng tinh thần kéo dài, việc tìm bác sĩ hay chuyên gia tâm lý là can đảm, không phải yếu đuối.
Mang Nietzsche vào đời thường
Đọc Nietzsche cho đúng thì có vài câu hỏi rất đáng mang theo:
- Mình đang sống như con người cuối cùng ở mảng nào: chỉ cần êm ấm, né mọi thứ khó?
- Có việc khó nào mình đã bỏ dở mà nếu làm tiếp sẽ thấy mình lớn lên không?
- Nếu đời mình lặp lại y hệt, phần nào mình muốn giữ, phần nào mình muốn đổi ngay từ tuần này?
- Có biến cố cũ nào mình có thể nhìn lại như một phần làm nên mình, thay vì chỉ tiếc nuối?
- Mình có đang dùng câu "khổ làm ta mạnh" để ép bản thân hay người khác chịu đựng điều không đáng chịu?
Nietzsche không đưa công thức hạnh phúc. Ông đưa những câu hỏi khó chịu, và chính vì khó chịu nên chúng có sức đánh thức. Một đời sống có chỗ cho cả êm ấm lẫn thử thách, có lẽ, là cách đọc ông cân bằng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nietzsche nói "Thượng đế đã chết" liên quan gì tới hạnh phúc?
Câu này mô tả việc nền tảng giá trị cũ của châu Âu mất sức thuyết phục. Với Nietzsche, khi không còn ai đặt sẵn ý nghĩa, con người phải tự tạo giá trị, và hạnh phúc đáng giá là niềm vui của người tự tạo giá trị ấy, không phải sự yên ổn thụ động.
Con người cuối cùng là ai?
Đó là hình ảnh trong Zarathustra về những người chỉ muốn ấm áp, an toàn, không khát vọng, không mạo hiểm và cho rằng mình đã tìm ra hạnh phúc. Nietzsche dùng hình ảnh này để cảnh báo một xã hội đánh đổi mọi sự lớn lao lấy tiện nghi.
Ý chí quyền lực có phải là muốn thống trị người khác không?
Cách hiểu đó quá hẹp. Phần lớn các nhà nghiên cứu đọc ý chí quyền lực là sức muốn lớn lên, làm chủ và vượt lên chính mình, có trong cả nghệ thuật lẫn tự rèn luyện. Thống trị người khác chỉ là một biểu hiện thô thiển nhất.
Vĩnh hằng tái diễn có phải Nietzsche tin đời lặp lại thật không?
Ông có những đoạn bàn như một giả thuyết, nhưng giá trị lớn nhất của nó là phép thử tưởng tượng: bạn có sẵn lòng sống lại đời mình y hệt không. Câu hỏi đó dùng được dù bạn không tin chuyện lặp lại.
Câu "điều gì không giết được ta làm ta mạnh hơn" có đúng không?
Đây là một châm ngôn mang tính thách thức, không phải quy luật. Có những khó khăn giúp người ta trưởng thành, nhưng nhiều nỗi đau làm người ta yếu đi và cần được chữa lành. Dùng câu này để bắt người khác chịu đựng là hiểu sai ông.
Nietzsche có liên quan tới tư tưởng cực đoan không?
Di cảo của ông từng bị em gái biên tập và gắn với tư tưởng dân tộc cực đoan. Các học giả sau này chứng minh chính Nietzsche phản đối chủ nghĩa bài Do Thái và chủ nghĩa dân tộc Đức, dù ông vẫn có những quan điểm kẻ cả đáng phê bình.