MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc trong tư tưởng phương Đông

Nguyễn Trãi và Côn Sơn ca: niềm vui của người từng đi qua sóng gió thời cuộc

Côn Sơn ca vẽ niềm vui giữa suối, đá, thông, trúc của Nguyễn Trãi. Nhưng niềm vui ấy là của người từng đi qua chiến tranh, triều chính, và chưa lúc nào thôi lo cho dân.

A forest path of tall pine trees and bamboo on a hillside with a small stream running over mossy rocks, a lone walker seen from behind in the distance, dappled light

Niềm vui trong Côn Sơn ca của Nguyễn Trãi là niềm vui giản dị giữa suối, đá, thông, trúc, nhưng nó không phải niềm vui của người chưa từng va vấp: đó là sự thanh thản của một người đã đi qua chiến tranh, triều chính và oan khuất, mà lòng vẫn chưa thôi lo cho dân. Hạnh phúc ở đây có hai lớp chồng lên nhau, một lớp nhẹ nhõm và một lớp trĩu nặng.

Bài này không phân tích Côn Sơn ca theo kiểu văn học nhà trường. Nó hỏi: một người như Nguyễn Trãi tìm thấy niềm vui ở đâu khi lui về núi, niềm vui ấy khác niềm vui của người ẩn dật thuần tuý thế nào, và người hôm nay, sau những biến cố lớn trong đời, có thể học được gì từ cách ông vừa vui vừa lo.

Một đời đi qua sóng gió

Nguyễn Trãi sinh năm 1380, hiệu Ức Trai, là cháu ngoại Trần Nguyên Đán, một đại thần cuối đời Trần có điền trang ở vùng Côn Sơn, nay thuộc thành phố Hải Phòng sau sáp nhập. Tuổi thơ của ông gắn với núi Côn Sơn. Ông đỗ đạt dưới triều Hồ, rồi chứng kiến cha bị giặc Minh bắt đi. Ông theo Lê Lợi trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn kéo dài mười năm, là người soạn những văn thư nổi tiếng và Bình Ngô đại cáo khi đất nước giành lại độc lập.

Sau chiến thắng, đời ông không yên. Ông từng bị nghi ngờ, bị giam, rồi được tha nhưng không còn được tin dùng như trước. Ông lui về Côn Sơn, nơi gắn với thời thơ ấu. Năm 1442, ông bị khép tội trong vụ án Lệ Chi Viên và bị xử tru di ba họ, một trong những oan án đau xót nhất lịch sử Việt Nam. Hơn hai mươi năm sau, vua Lê Thánh Tông mới minh oan cho ông.

Biết những điều này, đọc thơ Côn Sơn của ông sẽ khác. Những câu tả suối, tả đá không phải lời của một người chưa từng biết khổ. Đó là lời của người đã thấy cả vinh quang lẫn bạc bẽo của đời, và vẫn chọn ngồi xuống nghe suối chảy.

Côn Sơn ca: thiên nhiên như một người bạn

Côn Sơn ca là bài hát viết bằng chữ Hán, được chép trong Ức Trai thi tập. Bản dịch thơ lục bát quen thuộc trong sách giáo khoa mở đầu bằng hình ảnh suối Côn Sơn chảy rì rầm, nghe như tiếng đàn cầm bên tai. Rồi đá rêu phơi, ngồi trên đá như ngồi chiếu êm; thông mọc như nêm, tìm bóng mát mà nằm; rừng trúc xanh, ngồi dưới đó ngâm thơ nhàn.

Điều đáng chú ý là cách nhà thơ đứng giữa thiên nhiên. Ông không ngắm từ xa như ngắm một bức tranh, mà ngồi, nằm, nghe, ngâm, tức là sống cùng. Suối thành đàn, đá thành chiếu, thông thành lều. Thiên nhiên không phải phông nền mà là bạn, là nhà. Cái vui ở đây là vui vì được trở về với một nơi mình thuộc về.

Nửa sau bài hát, theo cách hiểu phổ biến, chuyển sang suy ngẫm về đời người: đời người ngắn ngủi, danh lợi được mất của người xưa rồi cũng thành cát bụi, vậy cớ gì phải khổ vì chúng. Đây là chỗ niềm vui thiên nhiên gặp một suy nghĩ triết lý. Thiên nhiên ở Côn Sơn trường tồn, còn danh lợi thì qua mau, nên người khôn chọn cái bền.

Niềm vui hai lớp: thanh thản mà không quên đời

Lớp thứ nhất là sự nhẹ nhõm. Sau những năm chiến tranh và triều chính căng thẳng, được nghe suối, ngồi đá, nằm dưới thông là một niềm vui có thật. Đó là niềm vui của người được nghỉ, được thôi gồng mình.

Lớp thứ hai là tấm lòng ưu ái. Trong Quốc âm thi tập, tập thơ Nôm của ông, có hai câu nhiều người thuộc, đại ý: chỉ còn một tấc lòng ưu ái cũ, ngày đêm cuồn cuộn như nước triều dâng về đông. Ưu ái là lo cho nước, thương dân. Lui về núi, lòng ấy không tắt.

Hai lớp không triệt tiêu nhau. Nhiều người nghĩ vui thì không lo, lo thì không vui. Nguyễn Trãi cho thấy một người có thể vừa thanh thản trước cảnh đẹp vừa trĩu nặng trước việc đời. Đây là một kiểu hạnh phúc trưởng thành, không cần mọi thứ phải ổn mới được vui.

Khác người ẩn dật thuần tuý. Người ẩn dật thuần tuý rời đời để quên đời. Nguyễn Trãi rời triều mà không rời đời; ông vẫn dõi theo, vẫn viết, vẫn thương. Niềm vui của ông vì thế có chiều sâu của nỗi buồn.

Thơ Nôm Nguyễn Trãi: niềm vui trong việc nhỏ ở quê

Ngoài Côn Sơn ca bằng chữ Hán, Quốc âm thi tập cho thấy một Nguyễn Trãi rất đời thường. Nhiều bài tả việc làm vườn, trồng rau, nuôi cá, ngắm hoa, nghe tiếng chim. Ông viết về những thứ rất nhỏ của làng quê Việt: rau muống, bèo ao, cây chuối, hoa hoè. Đó là những chi tiết mà thơ chữ Hán trang trọng thường bỏ qua.

Niềm vui với những thứ nhỏ ấy có một ý nghĩa riêng. Một người từng soạn văn thư cho cả một cuộc kháng chiến, từng đứng giữa những quyết định sinh tử, lại tìm thấy niềm vui ở luống rau, ao cá. Có thể hiểu đó là sự trở về với những thứ bền vững, không phụ thuộc vào ân sủng của ai, không ai lấy đi được.

Tất nhiên, người đọc hôm nay cũng cần nhớ: niềm vui ở quê của Nguyễn Trãi là niềm vui của một người có điền trang, có chỗ để lui về. Không phải ai trải qua biến cố cũng có một Côn Sơn. Nhưng tinh thần ấy vẫn dùng được ở quy mô nhỏ hơn: một góc ban công trồng rau, một buổi chiều đạp xe ra bờ sông, một mảnh đất quê vẫn còn để thỉnh thoảng trở về.

Sau biến cố: điều người hôm nay có thể học

Nhiều người trong đời cũng có những "Côn Sơn" của mình: sau một lần thất bại lớn, mất việc, đổ vỡ, bị phản bội, họ lui về một nơi yên tĩnh hơn. Câu hỏi là lui về để làm gì. Có người lui về để gặm nhấm cay đắng. Có người lui về để chữa lành và tìm lại những niềm vui đơn giản. Nguyễn Trãi, qua thơ, thuộc nhóm thứ hai, dù chắc chắn ông cũng có những đêm buồn.

Ví dụ giả định: chị Ngọc, 47 tuổi, từng điều hành một công ty nhỏ ở Hà Nội, phá sản sau nhiều năm cố gắng. Chị về quê ở Nghệ An một thời gian, làm vườn với mẹ, đọc lại những cuốn sách cũ. Vài tháng đầu chị vẫn dằn vặt. Dần dần, chị thấy niềm vui trở lại từ những việc nhỏ. Chị không quên thất bại, nhưng thôi để nó chiếm hết tâm trí. Rồi chị lại đi làm, với một tâm thế khác.

Cũng cần nói thẳng: sau những biến cố lớn, có người rơi vào nỗi buồn kéo dài vượt quá sức tự vượt qua. Nếu buồn kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ, không làm nổi việc thường ngày, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Thơ và thiên nhiên có thể đồng hành, nhưng không thay cho sự giúp đỡ chuyên môn.

Đặt cạnh Trạng Trình và người khắc kỷ

Đặt Nguyễn Trãi cạnh Nguyễn Bỉnh Khiêm, người sinh sau ông hơn một thế kỷ, sẽ thấy hai sắc thái của cùng một truyền thống lui về. Nguyễn Bỉnh Khiêm về nhàn với giọng hóm hỉnh, mỉa mai chốn lao xao, tự coi mình là "dại" một cách đầy tự tin. Nguyễn Trãi ở Côn Sơn thì trầm hơn, nhiều nỗi niềm hơn; niềm vui của ông luôn có bóng của những gì đã mất và những điều chưa làm xong.

Đặt ông cạnh hoàng đế La Mã Marcus Aurelius cũng thú vị. Marcus viết những ghi chép riêng giữa các chiến dịch quân sự, tự nhắc mình rằng có thể lui vào bên trong tâm mình bất cứ lúc nào, không cần tìm tới vùng quê hay bờ biển. Nguyễn Trãi thì cần một Côn Sơn thật, có suối thật, đá thật. Một bên tìm bình an chủ yếu bằng lý trí, một bên tìm bình an qua sự hoà nhập với thiên nhiên.

Không cách nào hơn cách nào. Có người hợp với việc tự trấn tĩnh bằng suy nghĩ; có người cần ra khỏi phòng, chạm vào đất, nghe tiếng nước. Điều đáng học là cả hai đều không coi bình an là trạng thái tự nhiên có sẵn; họ phải tìm, phải giữ, phải quay lại với nó mỗi ngày. Hạnh phúc của người từng trải, theo nghĩa đó, là một việc phải làm chứ không phải một món quà được trao.

Với người Việt hôm nay, Côn Sơn ca còn có một giá trị riêng: nó cho thấy cách ông cha cảm nhận thiên nhiên quê mình, suối, đá, thông, trúc của một vùng đồi trung du, chứ không phải những phong cảnh xa lạ. Niềm vui ấy gần, quen, và vì thế dễ chạm tới.

Đọc Côn Sơn ca thế nào cho khỏi lý tưởng hoá

Không phải lời khuyên bỏ phố về rừng. Bài thơ là trải nghiệm của một người cụ thể, trong hoàn cảnh cụ thể. Đem nó thành khẩu hiệu "về rừng mới hạnh phúc" là bỏ qua cả cuộc đời đằng sau nó.

Không phải ông đã hết khổ. Thơ cho thấy những lúc thanh thản, nhưng các bài khác của ông vẫn có nỗi buồn, nỗi cô đơn, nỗi lo. Niềm vui ở Côn Sơn là những khoảnh khắc, không phải trạng thái thường trực.

Kết cục bi thảm không làm niềm vui ấy mất giá. Có người hỏi: ông vui ở Côn Sơn rồi cuối cùng vẫn chết oan, vậy niềm vui ấy có nghĩa gì? Có lẽ chính vì đời bấp bênh như vậy mà những khoảnh khắc an lành càng đáng quý. Niềm vui không cần kéo dài mãi mới là thật.

Đọc bản dịch có chú thích. Côn Sơn ca và thơ Nôm của ông có nhiều chữ cổ. Nên đọc bản có chú thích của các nhà nghiên cứu, đối chiếu vài bản dịch, tránh hiểu theo nghĩa hiện đại của từ.

Câu hỏi thường gặp

Côn Sơn ca nói về điều gì?

Côn Sơn ca là bài hát chữ Hán của Nguyễn Trãi, tả niềm vui sống giữa thiên nhiên Côn Sơn với suối, đá, thông, trúc, rồi suy ngẫm về đời người ngắn ngủi và danh lợi phù du. Bài thơ thể hiện sự thanh thản của người đã trải nhiều biến cố.

Côn Sơn ở đâu?

Côn Sơn thuộc vùng Chí Linh, trước đây thuộc tỉnh Hải Dương, nay thuộc thành phố Hải Phòng sau sáp nhập. Đây là nơi gắn với tuổi thơ và những năm lui về của Nguyễn Trãi, hiện là khu di tích lịch sử.

Tấm lòng ưu ái của Nguyễn Trãi là gì?

Ưu ái là lo cho nước, thương dân. Trong Quốc âm thi tập có câu nói chỉ còn một tấc lòng ưu ái cũ, ngày đêm cuồn cuộn như nước triều. Ý là dù đã lui về, lòng lo cho đời của ông chưa bao giờ tắt.

Nguyễn Trãi lui về Côn Sơn có phải là ẩn dật không?

Có thể gọi là lui về, nhưng khác ẩn dật thuần tuý. Ông rời triều chính mà không rời đời, vẫn lo cho nước, vẫn sáng tác. Niềm vui của ông có chiều sâu vì đi cùng nỗi lo ấy.

Người hôm nay học được gì từ Côn Sơn ca?

Có thể học cách tìm lại niềm vui trong những thứ giản dị và bền vững sau biến cố, mà không cần quên đi trách nhiệm hay nỗi buồn. Đó là một kiểu hạnh phúc trưởng thành, không chờ mọi thứ ổn mới được vui.

Nên đọc bản dịch Côn Sơn ca nào?

Bản dịch thơ lục bát trong sách giáo khoa là bản quen thuộc nhất. Nên đọc thêm phần phiên âm và dịch nghĩa có chú thích của các nhà nghiên cứu văn học trung đại để hiểu đúng ý từng câu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138