MuuCau.comMưu Cầu
Khoa học về hạnh phúc

Nghiên cứu dài hạn về hạnh phúc: vì sao các mối quan hệ cứ trở lại là yếu tố chính

Một nghiên cứu theo dõi nhiều thế hệ từ năm 1938 cứ quay về một kết luận: chất lượng các mối quan hệ. Nó tìm thấy gì, giới hạn ở đâu và dùng vào đời sống ra sao.

Two elderly men seen from behind sitting side by side on a low wall by West Lake at dusk, one resting a hand on the other shoulder, bicycles parked nearby

Nghiên cứu dài hạn nổi tiếng nhất về đời sống người trưởng thành, bắt đầu ở Đại học Harvard từ năm 1938 và đến nay vẫn tiếp tục, cứ quay về một kết luận: người có những mối quan hệ ấm áp, tin cậy thường sống khoẻ hơn và hài lòng hơn khi về già, rõ hơn so với tiền bạc, danh tiếng hay thành tích. Nhiều nghiên cứu khác, làm theo cách khác, ở nơi khác, cũng đi đến những kết luận gần giống. Nhưng đọc cho đúng thì cần biết nghiên cứu ấy theo dõi ai, đo gì và không chứng minh được gì.

Phần dưới kể lại lịch sử nghiên cứu, những phát hiện chính, vì sao các mối quan hệ cứ trở lại trong nhiều nghiên cứu khác, giới hạn cần biết, "quan hệ tốt" thật ra nghĩa là gì, và vài cách mang kết luận này vào đời sống mà không biến nó thành khẩu hiệu.

Một nghiên cứu theo chân người ta gần hết đời

Năm 1938, các nhà nghiên cứu ở Harvard bắt đầu theo dõi một nhóm nam sinh viên năm hai của trường, với mục đích ban đầu là tìm hiểu điều gì giúp người trẻ khoẻ mạnh trưởng thành tốt. Gần như cùng thời, một nhóm khác theo dõi các cậu thiếu niên lớn lên ở những khu nghèo của thành phố Boston. Về sau hai nhóm được gộp lại thành một chương trình chung.

Hàng chục năm liền, những người tham gia được phỏng vấn, làm bảng hỏi, khám sức khoẻ, có lúc được đến tận nhà quan sát. Khi họ lập gia đình, vợ của họ, rồi đến con cái họ, cũng được mời tham gia. Ít có công trình nào trong khoa học xã hội kéo dài được lâu như vậy, vì nó đòi hỏi tiền, sự kiên nhẫn và cả may mắn giữ được người tham gia qua nhiều biến cố.

Người điều hành đã thay qua nhiều đời. George Vaillant phụ trách trong một thời gian dài và viết nhiều sách về cách con người thích nghi với đời sống. Hiện nay Robert Waldinger và Marc Schulz dẫn dắt, và cuốn sách chung của họ về "đời sống tốt" đã đưa kết quả nghiên cứu tới đông đảo người đọc.

Những phát hiện được nhắc nhiều nhất

Chất lượng quan hệ đi cùng sức khoẻ tuổi già. Theo cách các nhà nghiên cứu trình bày, mức hài lòng với các mối quan hệ ở tuổi trung niên dự báo sức khoẻ khi về già tốt hơn cả một số chỉ số y khoa quen thuộc đo ở cùng thời điểm. Người có quan hệ ấm áp cũng ít suy giảm trí nhớ hơn trong nhóm được theo dõi.

Chất lượng hơn số lượng. Điều đáng kể không phải có bao nhiêu bạn hay đã kết hôn hay chưa, mà là có người mình thật sự tin, dựa vào được khi khó khăn hay không.

Cô đơn có hại thật. Những người cảm thấy cô lập, dù sống giữa đông người, thường kém hạnh phúc hơn và sức khoẻ đi xuống sớm hơn. Cảm giác cô đơn quan trọng hơn việc sống một mình hay không.

Cách đối diện khó khăn thay đổi được. Vaillant chú ý tới cách người ta xử lý đau khổ. Những người dùng óc hài hước, giúp đỡ người khác, chuyển nỗi buồn thành việc có ích thường già đi tốt hơn những người chối bỏ hay đổ lỗi. Và nhiều người học được những cách ấy muộn, ở tuổi trung niên.

Rượu là kẻ phá lớn. Trong nhóm theo dõi, lạm dụng rượu gắn liền với đổ vỡ hôn nhân và sức khoẻ sa sút, đến mức Vaillant coi đây là một trong những yếu tố tàn phá rõ nhất.

Vì sao quan hệ cứ trở lại trong rất nhiều nghiên cứu khác

Nghiên cứu ở Harvard không đứng một mình. Khi các nhà kinh tế học phân tích vì sao mức hài lòng với cuộc sống khác nhau giữa các nước, "có người để dựa vào khi gặp khó" luôn nằm trong nhóm yếu tố giải thích mạnh nhất. Khi Ed Diener và Martin Seligman so sánh những sinh viên tự nhận rất hạnh phúc với phần còn lại, điểm chung nổi bật của nhóm này là quan hệ xã hội gần gũi; họ không giàu hơn hay gặp nhiều may mắn hơn rõ rệt. Hai ông kết luận quan hệ tốt giống một điều kiện cần hơn là điều kiện đủ.

Các tổng hợp lớn về cô đơn và sức khoẻ cũng cho thấy sự cô lập xã hội đi cùng nguy cơ bệnh tật và tử vong cao hơn, ở mức đáng để y học quan tâm như các yếu tố nguy cơ quen thuộc khác.

Có nhiều cách giải thích vì sao. Về mặt sinh học, con người là loài sống theo bầy, bị cô lập thì cơ thể ở trong trạng thái cảnh giác kéo dài, ngủ kém, căng thẳng nhiều. Về mặt thực tế, người có bạn bè, gia đình gần gũi được nhắc đi khám, được chăm khi ốm, có người giúp lúc túng. Về mặt ý nghĩa, phần lớn những gì làm đời người thấy đáng sống đều diễn ra giữa người với người. Triết gia Aristotle đã nói từ xưa rằng không ai chọn sống mà không có bạn, dù có mọi thứ tốt khác.

Những giới hạn cần biết khi đọc kết quả

Mẫu ban đầu rất hẹp. Hai nhóm đầu tiên chỉ có nam giới, người da trắng, sống ở Mỹ, sinh vào những năm hai mươi của thế kỷ trước. Phụ nữ chỉ được đưa vào qua thế hệ vợ và con về sau. Không thể tự động áp kết luận cho một phụ nữ Việt sinh vào thập niên chín mươi.

Tương quan chưa phải nhân quả. Có thể quan hệ tốt làm người ta khoẻ hơn, nhưng cũng có thể người khoẻ, tính tình dễ chịu thì dễ giữ quan hệ tốt hơn. Nghiên cứu dài hạn giúp nhìn thứ tự thời gian, nhưng vẫn không thay được thí nghiệm, mà thí nghiệm kiểu "chia ngẫu nhiên người có bạn và người không bạn" thì không ai làm được.

Đo bằng lời tự kể. Mức hài lòng với quan hệ chủ yếu do người tham gia tự đánh giá. Người hay nhìn đời sáng sủa có thể đánh giá mọi thứ cao hơn, kể cả sức khoẻ.

Bản tóm tắt đại chúng bị làm gọn. Câu "bí quyết hạnh phúc chỉ là các mối quan hệ" nghe hay nhưng bỏ qua những phát hiện khác về rượu, về cách đối diện khó khăn, về hoàn cảnh xã hội. Các nhà nghiên cứu nói "quan trọng nhất", không nói "duy nhất".

"Quan hệ tốt" thật ra nghĩa là gì

Dễ hiểu nhầm rằng quan hệ tốt là quan hệ êm ả, không bao giờ cãi nhau. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh điều khác: cảm giác an toàn, tức tin rằng khi gặp chuyện thì người kia sẽ có mặt. Theo các mô tả trong nghiên cứu, có những cặp vợ chồng cãi nhau khá thường xuyên nhưng vẫn tin chắc có thể dựa vào nhau, và chính niềm tin đó mới gắn với sức khoẻ tốt về sau.

Quan hệ tốt cũng không chỉ là hôn nhân. Bạn thân, anh chị em, đồng nghiệp tin cậy, hàng xóm thân tình đều tính. Một người sống một mình nhưng có vài người bạn gắn bó có thể không cô đơn chút nào; một người ở trong gia đình đông đúc nhưng không ai thật sự nghe mình thì có thể rất cô đơn.

Và quan hệ tốt là thứ đòi chăm sóc. Waldinger và Schulz dùng hình ảnh "thể dục xã hội": như cơ bắp, các mối quan hệ teo đi nếu bỏ mặc, kể cả những mối quan hệ từng rất sâu. Nhiều người trong nghiên cứu, khi về già nhìn lại, tiếc nhất là đã để thời gian cho công việc nuốt mất những mối thân tình.

Tiền bạc, thành tích và danh tiếng nằm ở đâu trong bức tranh

Nghiên cứu không nói tiền và thành tích vô nghĩa. Những người ở nhóm lớn lên trong khu nghèo phải đối mặt với nhiều khó khăn hơn hẳn về sức khoẻ, việc làm, học vấn, và điều đó in dấu lên cả đời họ. Có đủ ăn, có chỗ ở an toàn, có việc làm ổn định là nền móng mà không mối quan hệ nào thay được.

Điều nghiên cứu cho thấy là khi đã qua mức nền đó, việc kiếm thêm, thăng tiến thêm, nổi tiếng thêm không đi cùng mức hài lòng tăng tương xứng, trong khi chất lượng các mối quan hệ tiếp tục tạo khác biệt rõ. Nhiều người tham gia, khi được hỏi ở tuổi bảy mươi, tám mươi, kể về những người thân, những tình bạn, chứ hiếm ai kể về danh hiệu hay khoản lương cao nhất.

Một ví dụ giả định quen thuộc ở Việt Nam: người cha làm ăn xa nhiều năm để con có điều kiện học hành, đến lúc về hưu thì nhà khá giả nhưng con cái đã quen sống thiếu bố. Không ai sai trong câu chuyện đó, nhưng nghiên cứu nhắc rằng thời gian dành cho người thân là thứ không thể bù lại sau.

Mang kết luận này vào đời sống mà không thành khẩu hiệu

Ví dụ giả định: anh Tùng 45 tuổi, làm kỹ sư ở một thành phố lớn, đọc về nghiên cứu này và nhận ra mấy năm nay mình chỉ còn gặp đồng nghiệp. Anh thử vài việc nhỏ:

  1. Liệt kê năm người mà nếu nửa đêm gặp chuyện, anh có thể gọi. Anh chỉ nghĩ ra được hai, và đó đã là thông tin quan trọng.
  2. Mỗi tuần chủ động liên lạc với một người lâu không gặp, không cần lý do. Một câu hỏi thăm thật lòng hơn là chuyển tiếp một đường dẫn vui.
  3. Giữ một nếp gặp cố định với một nhóm nhỏ: bữa sáng cuối tuần, buổi đi bộ chiều thứ năm. Nếp cố định đỡ phải hẹn đi hẹn lại.
  4. Khi có xích mích với người thân, hỏi mình muốn thắng hay muốn giữ mối quan hệ, rồi quyết định nói gì.
  5. Để ý những quan hệ làm mình kiệt sức. Quan hệ tốt không có nghĩa là giữ mọi quan hệ bằng mọi giá.

Nếu cảm giác cô đơn đã kéo dài, kèm buồn bã, mất ngủ, không muốn làm gì, hãy nói với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Cô đơn kéo dài không phải lỗi của ai và có thể được giúp đỡ.

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu Harvard về hạnh phúc là gì?

Đó là nghiên cứu về sự phát triển của người trưởng thành, bắt đầu từ năm 1938, theo dõi một nhóm sinh viên Harvard và một nhóm thanh thiếu niên nghèo ở Boston suốt nhiều thập kỷ, sau đó mở rộng sang vợ và con của họ. Đây là một trong những nghiên cứu dài nhất về đời sống con người.

Nghiên cứu Harvard kết luận điều gì về hạnh phúc?

Kết luận được nhắc nhiều nhất là chất lượng các mối quan hệ gần gũi gắn với sức khoẻ và mức hài lòng khi về già rõ hơn tiền bạc hay danh tiếng. Nghiên cứu cũng nêu tác hại của cô đơn, của lạm dụng rượu, và vai trò của cách đối diện khó khăn.

Có phải chỉ cần quan hệ tốt là hạnh phúc?

Không. Các nhà nghiên cứu nói quan hệ là yếu tố quan trọng nhất họ tìm thấy, không phải yếu tố duy nhất. Sức khoẻ, điều kiện sống, công việc, cách nhìn đời đều góp phần. Quan hệ tốt giống điều kiện cần hơn là điều kiện đủ.

Nghiên cứu này có áp dụng cho người Việt không?

Cần thận trọng. Mẫu ban đầu chỉ gồm nam giới da trắng ở Mỹ thế hệ trước. Tuy vậy nhiều nghiên cứu ở các nước và nền văn hoá khác cũng thấy vai trò lớn của quan hệ xã hội, nên hướng kết luận có vẻ khá phổ quát dù mức độ có thể khác.

Quan hệ tốt có nghĩa là không bao giờ cãi nhau?

Không. Điều quan trọng là cảm giác an toàn, tin rằng người kia sẽ có mặt khi mình cần. Có những cặp cãi nhau khá thường nhưng vẫn tin cậy nhau sâu sắc, và chính niềm tin đó gắn với sức khoẻ tốt về sau.

Làm sao để giữ các mối quan hệ khi bận rộn?

Có thể bắt đầu bằng việc nhỏ và đều: chủ động hỏi thăm một người mỗi tuần, giữ một nếp gặp cố định, dành thời gian thật cho người thân thay vì chỉ nhắn qua loa. Các nhà nghiên cứu ví việc này như tập thể dục, cần đều hơn cần nhiều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138