Nghịch lý hạnh phúc là quan sát rằng người lấy hạnh phúc làm mục tiêu trực tiếp thường khó đạt nó, còn người dồn tâm trí vào một việc khác như công việc, người thân, một lý tưởng lại hay gặp hạnh phúc như một thứ đến kèm. Hạnh phúc giống giấc ngủ: càng cố ép thì càng tỉnh.
Ý này đã xuất hiện ở nhiều triết gia, từ Aristotle đến Mill, và được Henry Sidgwick gọi tên là nghịch lý nền tảng của chủ nghĩa khoái lạc. Ngày nay nó còn được bàn lại trong tâm lý học. Bài dưới giải thích vì sao nghịch lý xảy ra, các triết gia hiện đại nói gì về nó, những ví dụ đời thường, chỗ cần cẩn thận, và cách sống để hạnh phúc có cơ hội tự đến.
Mill và câu hỏi làm tan biến niềm vui
Người viết về nghịch lý này rõ nhất có lẽ là John Stuart Mill. Trong tự truyện, khi kể về cơn khủng hoảng tuổi hai mươi, ông rút ra bài học rằng hạnh phúc là thước đo của mọi quy tắc sống, nhưng chỉ đạt được khi không nhắm thẳng vào nó. Ông viết đại ý: hãy tự hỏi mình có hạnh phúc không, và bạn sẽ thôi hạnh phúc.
Theo Mill, những người hạnh phúc là những người đặt tâm trí vào một điều khác ngoài hạnh phúc riêng: hạnh phúc của người khác, sự tiến bộ của nhân loại, thậm chí một nghệ thuật hay một việc theo đuổi, làm nó vì chính nó chứ không như phương tiện. Nhắm vào điều khác như thế, họ tìm thấy hạnh phúc dọc đường.
Đây là một sự thừa nhận đáng chú ý, vì Mill là người theo chủ nghĩa công lợi, đặt hạnh phúc làm tiêu chuẩn tối cao của đạo đức. Ông vẫn giữ tiêu chuẩn ấy, nhưng nhận ra rằng trong đời sống cá nhân, cách tốt nhất để đạt nó lại là quên nó đi. Mục tiêu tối hậu và mục tiêu hằng ngày không phải lúc nào cũng trùng nhau.
Sidgwick gọi tên nghịch lý
Henry Sidgwick, triết gia đạo đức người Anh, trong cuốn các phương pháp của đạo đức học năm 1874, gọi hiện tượng này là nghịch lý nền tảng của chủ nghĩa khoái lạc. Ông nhận xét rằng sự thôi thúc tìm khoái lạc, nếu quá chiếm ưu thế, sẽ tự đánh bại mục đích của chính nó.
Ông lấy ví dụ những niềm vui của việc theo đuổi: người săn bắn, người chơi thể thao, người nghiên cứu. Niềm vui của họ nằm ở chỗ họ thật sự muốn đạt mục tiêu trong cuộc săn hay cuộc đua, không phải ở chỗ họ muốn có niềm vui. Nếu người chạy chỉ nghĩ "mình chạy để vui", thì anh ta sẽ không dồn sức chạy, và niềm vui sẽ không đến.
Trước Sidgwick, giám mục Joseph Butler thế kỷ mười tám đã chỉ ra một điều tương tự: ta không muốn đồ ăn vì nó cho ta khoái lạc, mà khoái lạc đến vì ta vốn muốn đồ ăn. Niềm vui là hệ quả của việc thoả mãn những mong muốn hướng ra ngoài, không phải đối tượng trực tiếp của mong muốn. Một người chỉ muốn mỗi khoái lạc mà không thật sự muốn thứ gì khác thì sẽ chẳng có gì để vui.
Vì sao nhắm thẳng lại dễ trượt
Tự soi làm mất sự chìm đắm. Nhiều niềm vui lớn nhất đến khi ta chìm vào một việc mà quên mình. Liên tục hỏi "mình đã vui chưa" kéo ta ra khỏi trạng thái đó, giống người đang xem phim cứ ngừng lại để kiểm tra xem mình có đang thích không.
Kỳ vọng cao tạo hụt hẫng. Ví dụ giả định: một cặp vợ chồng dồn cả năm tiền để làm chuyến du lịch "phải thật hạnh phúc". Mỗi bữa ăn hơi nhạt, mỗi cơn mưa trở thành thất bại so với hình dung. Chuyến đi bình thường bị đem ra đo bằng một thước đo không thể đạt.
Coi người khác là phương tiện. Người kết bạn vì bạn bè làm mình hạnh phúc thường có những tình bạn mỏng. Tình bạn sâu đến khi ta quan tâm tới người bạn vì chính họ. Nhắm vào hạnh phúc qua người khác dễ biến họ thành công cụ, và họ cảm nhận được điều đó.
Buồn trở thành thất bại. Khi hạnh phúc là mục tiêu phải đạt, mỗi lúc buồn bình thường đều bị coi là dấu hiệu đang làm sai. Người ta lo lắng về chính nỗi buồn, và nỗi lo ấy chồng thêm lên nỗi buồn ban đầu.
Ba hình ảnh giúp nhớ nghịch lý
Hình ảnh thứ nhất là giấc ngủ. Ai từng mất ngủ đều biết: càng nằm cố ép mình ngủ, càng nhìn đồng hồ tính còn mấy tiếng, thì càng tỉnh. Giấc ngủ đến khi ta thôi canh chừng nó, khi tâm trí trôi sang một chuyện khác. Hạnh phúc có cùng tính chất ấy: nó không chịu đến theo lệnh.
Hình ảnh thứ hai là nụ cười trước ống kính. Khi thợ ảnh bảo "cười lên nào", nụ cười thường gượng gạo. Những tấm ảnh đẹp nhất trong album gia đình hay là những tấm chụp lúc ai đó đang cười vì một câu chuyện, không biết mình đang bị chụp. Niềm vui thật có mặt khi ta đang hướng vào một điều khác, không phải khi ta đang cố tỏ ra vui.
Hình ảnh thứ ba là người câu cá. Ví dụ giả định: ông Tư mỗi sáng Chủ nhật ra bờ sông ngồi câu, nhiều hôm về tay không. Hỏi ông có vui không, ông bảo đi câu đâu phải để vui, mà để câu cá. Nhưng chính vì ông thật sự muốn câu được cá, chú tâm vào mặt nước, vào cái phao, mà buổi sáng ấy đầy đặn. Nếu ông ra sông chỉ để "tìm niềm vui", có lẽ chỉ nửa tiếng sau ông đã thấy chán. Ba hình ảnh ấy cùng nói một điều mà các triết gia diễn đạt bằng ngôn ngữ trừu tượng hơn.
Các triết gia hiện đại nói gì thêm
Nhiều triết gia trong mục này, theo những cách khác nhau, đều chạm vào nghịch lý ấy. Nietzsche chế giễu việc coi hạnh phúc là mục tiêu tối thượng, đề cao niềm vui của sự vượt lên. Các nhà hiện sinh đặt câu hỏi sống thật lên trên câu hỏi sống vui. Camus tìm thấy hạnh phúc của Sisyphus trong chính cuộc vật lộn, không phải ở đích đến. Russell khuyên bớt nghĩ về mình và mở rộng hứng thú ra thế giới.
Viktor Frankl, bác sĩ tâm thần người Áo sống sót qua trại tập trung, nói thẳng nhất: hạnh phúc không thể theo đuổi, nó phải tự đến như hệ quả phụ của việc dấn thân cho một điều lớn hơn bản thân. Theo ông, càng nhắm vào hạnh phúc, người ta càng trượt nó.
Tâm lý học gần đây cũng có những nghiên cứu theo hướng này, cho thấy người đặt nặng việc phải hạnh phúc đôi khi lại dễ thất vọng và cô đơn hơn, nhất là khi sống trong môi trường đề cao việc trông có vẻ hạnh phúc. Tuy nhiên kết quả còn tranh luận và phụ thuộc nhiều vào văn hoá, cách đo; nên coi đây là gợi ý đáng suy nghĩ, chưa phải quy luật chắc chắn.
Đừng hiểu nghịch lý thành "thôi quan tâm tới hạnh phúc"
Một cách hiểu sai phổ biến là cho rằng đã vậy thì đừng nghĩ gì tới hạnh phúc nữa, cứ lao vào làm việc. Không phải vậy. Nghịch lý không nói rằng hạnh phúc không quan trọng, mà nói về cách tiếp cận nó. Mill vẫn coi hạnh phúc là mục đích cuối cùng; ông chỉ nói rằng con đường tới đó đi vòng qua những điều khác.
Nghịch lý cũng không có nghĩa là mọi sự theo đuổi đều tốt. Người lao đầu vào công việc tới kiệt sức không phải đang sống theo nghịch lý, mà có khi đang trốn tránh. Điều quan trọng là chọn đúng những thứ đáng dấn thân: những việc có giá trị tự thân, những người mình thương thật, những câu hỏi mình thật sự tò mò.
Và có những lúc cần nhìn thẳng vào hạnh phúc của mình. Khi cảm giác không vui kéo dài, mất hứng thú với cả những việc từng yêu thích, ăn ngủ đảo lộn, thì việc dừng lại hỏi "mình có ổn không" là cần thiết, và tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý là hành động đúng. Nghịch lý hạnh phúc bàn về đời sống thường ngày, không thay cho việc chăm sóc sức khoẻ tinh thần.
Sống để hạnh phúc có cơ hội tự đến
Nếu không nhắm thẳng, thì nhắm vào đâu? Mấy gợi ý rút từ các triết gia trong bài:
- Chọn một hai việc có giá trị tự thân và dồn tâm trí vào đó, như học một kỹ năng, chăm một khu vườn, làm tốt nghề của mình.
- Quan tâm tới người khác vì chính họ, không vì họ làm mình vui.
- Bớt tự hỏi "mình có hạnh phúc không" mỗi ngày; thay bằng "hôm nay mình đã làm điều gì đáng làm".
- Hạ kỳ vọng vào những dịp "phải thật vui", để chúng được là chính nó.
- Cho nỗi buồn bình thường một chỗ đứng, không coi nó là thất bại.
Ví dụ giả định: chị Vân bốn mươi hai tuổi từng đọc rất nhiều sách về cách hạnh phúc, càng đọc càng thấy mình thiếu sót. Một năm chị thôi đọc loại sách ấy, nhận dạy kèm miễn phí cho mấy đứa trẻ trong xóm và học lại đàn tranh. Chị không trở thành người lúc nào cũng vui, nhưng khi được hỏi, chị nói đây là năm mình ít nghĩ về hạnh phúc nhất và cũng thấy đời đầy đặn nhất. Đó có lẽ là bằng chứng giản dị nhất cho nghịch lý mà các triết gia đã bàn hơn một thế kỷ.
Câu hỏi thường gặp
Nghịch lý hạnh phúc là gì?
Đó là quan sát rằng người đặt hạnh phúc làm mục tiêu trực tiếp thường khó đạt được nó, trong khi người dồn tâm trí vào việc khác như công việc, người thân, một lý tưởng lại hay gặp hạnh phúc như một hệ quả đi kèm.
Ai là người đặt tên cho nghịch lý này?
Henry Sidgwick, triết gia người Anh, gọi đây là nghịch lý nền tảng của chủ nghĩa khoái lạc trong cuốn các phương pháp của đạo đức học năm 1874. Trước đó Mill và Butler đã nói tới những ý tương tự.
Câu "hãy tự hỏi mình có hạnh phúc không và bạn sẽ thôi hạnh phúc" của ai?
Ý này nằm trong tự truyện của John Stuart Mill, khi ông kể về cơn khủng hoảng tinh thần thời trẻ. Ông rút ra rằng hạnh phúc chỉ đạt được khi tâm trí hướng vào một điều khác ngoài chính nó.
Vậy có nên thôi quan tâm tới hạnh phúc của mình không?
Không. Nghịch lý nói về cách tiếp cận chứ không bảo hạnh phúc không quan trọng. Và khi cảm giác không vui kéo dài, ảnh hưởng ăn ngủ và công việc, cần dừng lại chăm sóc bản thân và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Nghịch lý hạnh phúc có được tâm lý học xác nhận không?
Có một số nghiên cứu theo hướng này, cho thấy đặt nặng việc phải hạnh phúc đôi khi đi kèm thất vọng nhiều hơn. Tuy vậy kết quả còn tranh luận và phụ thuộc văn hoá, nên nên xem đây là gợi ý, chưa phải quy luật.
Làm sao áp dụng nghịch lý vào đời thường?
Chọn những việc có giá trị tự thân để dấn thân, quan tâm tới người khác vì chính họ, hạ kỳ vọng vào những dịp phải thật vui, và cho nỗi buồn bình thường một chỗ đứng thay vì coi nó là thất bại.