Nhiều lựa chọn hơn không chắc làm ta hạnh phúc hơn: tới một mức nào đó, thêm lựa chọn làm việc chọn tốn sức hơn, dễ tiếc nuối hơn và khiến ta kém hài lòng với chính thứ đã chọn; nhà tâm lý học Barry Schwartz gọi đây là nghịch lý của sự lựa chọn. Có lựa chọn vẫn tốt hơn không có; vấn đề là ta hay tưởng càng nhiều càng tốt mãi.
Bài này giải thích nghịch lý ấy, kể lại thí nghiệm nổi tiếng về quầy mứt và chuyện nó được kiểm chứng lại ra sao, phân biệt người "tối đa hoá" với người "chọn vừa đủ", xem các triết gia nói gì về gánh nặng của tự do, và gợi ý cách quyết định cho nhẹ đầu hơn.
Nghịch lý của sự lựa chọn là gì
Năm 2004, Barry Schwartz, giáo sư tâm lý học người Mỹ, xuất bản cuốn sách có tên đúng như vậy. Ý chính của ông đi ngược một niềm tin phổ biến trong xã hội hiện đại: tự do là tốt, lựa chọn là tự do, vậy càng nhiều lựa chọn càng tốt. Schwartz đồng ý rằng có lựa chọn tốt hơn hẳn không có lựa chọn nào. Nhưng ông cho rằng khi số phương án tăng quá nhiều, cái lợi giảm dần còn cái giá thì tăng lên.
Cái giá ấy gồm thời gian và công sức để cân nhắc, nỗi lo chọn sai, cảm giác tiếc vì những phương án đã bỏ, và kỳ vọng bị đẩy lên cao: với hàng trăm lựa chọn, ta tin rằng phải có một cái hoàn hảo, nên cái được chọn dễ làm thất vọng. Khi kết quả không như ý, ta cũng khó đổ cho hoàn cảnh, mà quay sang tự trách mình đã chọn tồi.
Ví dụ giả định: chị Thảo, 29 tuổi, muốn mua một chiếc nồi cơm điện. Hai mươi năm trước, mẹ chị chỉ có vài loại để chọn và dùng cái nồi đó suốt mười năm không nghĩ ngợi. Chị thì đọc so sánh ba buổi tối, mua xong vẫn băn khoăn liệu mẫu kia có tốt hơn không. Nồi của chị nấu ngon hơn, nhưng cảm giác hài lòng thì chưa chắc.
Thí nghiệm quầy mứt và chuyện kiểm chứng lại
Bằng chứng hay được dẫn nhất cho nghịch lý này là một thí nghiệm của Sheena Iyengar và Mark Lepper công bố năm 2000. Trong một siêu thị, họ bày quầy nếm thử mứt, lúc thì nhiều loại, lúc thì ít loại. Quầy nhiều loại thu hút nhiều người dừng lại hơn, nhưng quầy ít loại lại khiến tỷ lệ người mua cao hơn hẳn. Kết quả này được nhắc đi nhắc lại trong sách, báo và các buổi nói chuyện về kinh doanh.
Tuy nhiên, khi các nhà nghiên cứu khác làm lại nhiều thí nghiệm tương tự, kết quả không đồng đều. Có nghiên cứu thấy hiệu ứng rõ, có nghiên cứu không thấy, có nghiên cứu thấy ngược lại. Một bài tổng hợp nhiều nghiên cứu sau đó gợi ý rằng tác động trung bình khá nhỏ và phụ thuộc nhiều vào hoàn cảnh: người đã biết rõ mình muốn gì thì ít bị quá tải, còn người mới lạ với món hàng, các phương án khó so sánh, hay khi phải chọn vội thì dễ bị hơn.
Bài học ở đây là hai lớp. Lớp thứ nhất: quá tải lựa chọn có thật trong một số hoàn cảnh. Lớp thứ hai: đừng tin những câu chuyện khoa học quá gọn gàng. Một thí nghiệm hay không biến thành định luật cho mọi trường hợp.
Người tối đa hoá và người chọn vừa đủ
Nhà kinh tế học và nhà khoa học nhận thức Herbert Simon từ những năm 1950 đã đặt ra khái niệm "chọn vừa đủ": thay vì tìm phương án tốt nhất tuyệt đối, người ta đặt ra một chuẩn đủ tốt và chọn phương án đầu tiên đạt chuẩn đó. Simon cho rằng trong đời thực, với thông tin và thời gian có hạn, đây thường là cách hợp lý.
Schwartz dựa vào ý này để phân biệt hai kiểu người. Người tối đa hoá muốn chắc chắn mình chọn được cái tốt nhất, nên xem hết mọi phương án, so đi so lại, và hay nghĩ về những cái đã bỏ. Người chọn vừa đủ biết mình cần gì, tìm tới khi gặp cái đáp ứng được thì dừng.
Theo các nghiên cứu của Schwartz và cộng sự, người tối đa hoá đôi khi chọn được phương án khách quan tốt hơn, như công việc lương cao hơn, nhưng lại thường kém hài lòng hơn với chính lựa chọn đó, hay tiếc nuối và so sánh hơn. Kết quả này cũng còn được bàn, và không ai thuần một kiểu. Phần lớn chúng ta tối đa hoá ở vài việc và chọn vừa đủ ở việc khác. Điều đáng hỏi là mình đang tối đa hoá ở đúng chỗ đáng không.
Các triết gia nói gì về gánh nặng của tự do
Từ thời trung cổ, người ta đã kể một câu chuyện ngụ ngôn gắn với tên triết gia Jean Buridan: con lừa đứng giữa hai đống cỏ khô giống hệt nhau, không tìm được lý do để chọn bên nào, đứng mãi và chết đói. Câu chuyện nhằm chế giễu kiểu suy luận đòi phải có lý do hoàn hảo mới hành động, nhưng nó cũng giống chân dung người hiện đại trước quá nhiều phương án ngang ngửa.
Kierkegaard, triết gia Đan Mạch thế kỷ mười chín, viết rằng lo âu là cơn chóng mặt của tự do: khi đứng trước khả năng có thể chọn bất cứ gì, con người thấy choáng như nhìn xuống vực. Các triết gia hiện sinh sau này như Sartre nhấn mạnh rằng ta không thể trốn lựa chọn, vì không chọn cũng là một lựa chọn. Tự do vì thế vừa là phẩm giá vừa là gánh nặng.
Ở phía cổ đại, người khắc kỷ đưa ra một cách làm nhẹ gánh này: điều quan trọng không phải là chọn được kết quả hoàn hảo, vốn phụ thuộc nhiều thứ ngoài tầm tay, mà là chọn với lý do tốt và hành động tử tế. Khi đã làm hết phần mình, kết quả ra sao không còn là cớ để tự hành hạ.
Trong đời sống người Việt hôm nay
Thế hệ cha mẹ của nhiều người đọc bài này lớn lên trong cảnh thiếu lựa chọn: nghề nghiệp thường theo phân công hoặc theo gia đình, nơi ở gắn với quê, hàng hoá ít mẫu mã. Thiếu lựa chọn có cái khổ riêng, nhiều khi rất nặng. Thế hệ hôm nay thì ngược lại: chọn ngành giữa hàng trăm ngành, chọn việc giữa vô số tin tuyển dụng, chọn trường cho con giữa hàng chục mô hình, chọn món ăn tối giữa cả trăm quán trên điện thoại.
Hai hoàn cảnh đều có cái khó, nhưng cái khó của dồi dào lựa chọn hay bị xem nhẹ, vì nhìn từ ngoài nó giống may mắn. Một bạn trẻ đổi ba ngành trong năm năm vì luôn sợ mình đã chọn sai không phải là người hư; đó có thể là người đang bị quá tải lựa chọn và kỳ vọng về một con đường hoàn hảo.
Thói quen kiểm tra mọi phương án trước khi quyết định cũng lan sang những việc không đáng: đọc đánh giá cả tiếng đồng hồ cho một món đồ nhỏ, lật đi lật lại thực đơn đến mức đói lả. Mỗi việc nhỏ một chút, cộng lại thành một kiểu mệt mỏi nền mà ta khó gọi tên.
Việc nào đáng cân nhắc kỹ, việc nào nên chọn vừa đủ
Không có ranh giới cứng, nhưng vài câu hỏi giúp phân loại nhanh.
| Câu hỏi | Nếu "có" thì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Quyết định khó đảo ngược và ảnh hưởng nhiều năm? | Đáng dành thời gian tìm hiểu kỹ | Chọn nơi ở lâu dài, chọn ngành học, ký hợp đồng lớn |
| Sai thì sửa được dễ dàng? | Chọn vừa đủ, sai thì đổi | Món ăn tối, áo phông, quán cà phê cuối tuần |
| Các phương án gần như ngang nhau? | Chọn nhanh, mọi cái đều ổn | Hai mẫu nồi cơm cùng tầm, hai tuyến đường đi làm |
| Mình đã biết rõ mình cần gì? | Đặt chuẩn, gặp cái đạt chuẩn là dừng | Mua đồ dùng quen thuộc, đặt vé đi lại |
| Việc này mình thật sự quan tâm? | Cho phép mình kỹ tính ở đây | Sở thích riêng, nghề của mình |
Bảng giúp dồn sức cân nhắc vào vài quyết định lớn thay vì rải đều cho mọi việc, vốn là cách nhanh nhất để mệt mà không vui hơn.
Vài cách làm nhẹ gánh lựa chọn
Các gợi ý dưới đây rút từ cả triết học lẫn kinh nghiệm thường gặp, không phải công thức:
- Viết ra trước tiêu chí "đủ tốt" cho một quyết định, gặp phương án đạt thì dừng tìm, không mở thêm.
- Giới hạn số phương án ngay từ đầu, ví dụ chỉ so ba nơi, ba mẫu, rồi chọn trong đó.
- Đặt quy tắc cá nhân cho việc lặp lại: sáng thứ hai ăn món quen, quà sinh nhật bạn thân luôn là sách. Quy tắc giải phóng đầu óc khỏi hàng chục quyết định nhỏ.
- Khi đã chọn xong, ngừng xem tiếp các phương án khác. Một số nghiên cứu của nhà tâm lý học Daniel Gilbert gợi ý rằng người ta thường hài lòng hơn với quyết định đã chốt so với quyết định còn để ngỏ đường lùi.
- Tự nhắc câu của người khắc kỷ: phần của mình là chọn có lý do và làm tử tế, phần kết quả không nằm hết trong tay mình.
Nghịch lý của sự lựa chọn không bảo ta quay về thời ít lựa chọn. Nó chỉ nhắc rằng tự do cũng cần được dùng có chừng mực, như mọi thứ quý khác.
Câu hỏi thường gặp
Nghịch lý của sự lựa chọn là gì?
Đó là ý tưởng của nhà tâm lý học Barry Schwartz: tới một mức nào đó, thêm lựa chọn khiến việc chọn tốn sức hơn, dễ tiếc nuối hơn và làm ta kém hài lòng với cái đã chọn. Có lựa chọn vẫn tốt hơn không có, nhưng không phải càng nhiều càng tốt mãi.
Thí nghiệm quầy mứt có đáng tin không?
Thí nghiệm của Iyengar và Lepper năm 2000 rất nổi tiếng, nhưng khi làm lại, các nghiên cứu khác cho kết quả không đồng đều. Quá tải lựa chọn có vẻ xảy ra trong một số hoàn cảnh nhất định, chứ không phải quy luật cho mọi trường hợp.
Người tối đa hoá và người chọn vừa đủ khác nhau thế nào?
Người tối đa hoá muốn tìm phương án tốt nhất nên xem hết mọi khả năng và hay tiếc nuối. Người chọn vừa đủ đặt một chuẩn đủ tốt và dừng khi gặp phương án đạt chuẩn, thường hài lòng hơn với quyết định của mình.
Con lừa của Buridan là câu chuyện gì?
Đó là ngụ ngôn về con lừa đứng giữa hai đống cỏ khô giống hệt nhau, không tìm được lý do để chọn bên nào và chết đói. Câu chuyện được dùng để chế giễu kiểu đòi lý do hoàn hảo mới chịu hành động.
Làm sao bớt mệt mỏi khi phải ra quá nhiều quyết định?
Hãy dồn sự cân nhắc kỹ cho các quyết định lớn, khó đảo ngược, còn việc nhỏ thì đặt quy tắc cá nhân hoặc chọn phương án đủ tốt đầu tiên. Chọn xong thì ngừng so sánh với các phương án khác.
Có phải ít lựa chọn thì hạnh phúc hơn?
Không hẳn. Thiếu lựa chọn cũng gây khổ, nhiều khi rất nặng, như bị ép nghề hay không được quyết định đời mình. Điều nghịch lý muốn nói là tự do lựa chọn cần được dùng có chừng mực, không phải càng nhiều càng tốt.