MuuCau.comMưu Cầu
Khoa học về hạnh phúc

Mô hình PERMA: năm trụ của đời sống tốt theo Martin Seligman, hiểu cho đúng

PERMA gồm cảm xúc tích cực, dấn thân, quan hệ, ý nghĩa và thành tựu. Vì sao Seligman đưa ra, mỗi trụ hiểu ra sao, hay bị hiểu sai chỗ nào và bị phê bình gì.

Five wooden pillars of an old stilt house in the Central Highlands seen at ground level, a woman in the distance carrying a basket, soft morning haze

PERMA là mô hình Martin Seligman đưa ra trong cuốn sách "Flourish" năm 2011, cho rằng một đời sống tốt (ông gọi là "nảy nở") đứng trên năm trụ: cảm xúc tích cực, sự dấn thân, các mối quan hệ, ý nghĩa và thành tựu. Năm chữ cái tiếng Anh đầu của năm trụ ghép lại thành tên mô hình. Đây là một khung để suy nghĩ và đo lường, không phải công thức cộng đủ năm thứ là ra hạnh phúc.

Bài này giải thích vì sao Seligman bỏ khái niệm "hạnh phúc" để chuyển sang "đời sống nảy nở", mỗi trụ nên hiểu thế nào cho đúng, những ngộ nhận phổ biến khi PERMA được đem vào khoá học và công sở, các lời phê bình đáng chú ý, và cách dùng nó để tự soi mà không biến đời mình thành bảng chấm điểm.

Vì sao Seligman đổi từ "hạnh phúc" sang "đời sống nảy nở"

Gần mười năm trước "Flourish", Seligman viết "Authentic Happiness", trong đó ông chia hạnh phúc thành ba lối: đời sống dễ chịu (nhiều cảm xúc vui), đời sống dấn thân (say mê việc mình làm) và đời sống có ý nghĩa (phục vụ điều lớn hơn bản thân). Mục tiêu khi ấy là tăng mức hài lòng với cuộc sống.

Về sau ông thấy cách đặt vấn đề này có hai chỗ hỏng. Thứ nhất, khi hỏi người ta "bạn hài lòng với cuộc sống đến đâu", câu trả lời phụ thuộc rất nhiều vào tâm trạng lúc hỏi; một ngày nắng đẹp hay một tin vui nhỏ cũng đẩy con số lên. Như vậy thước đo vẫn nghiêng về cảm xúc dù ông muốn vượt qua nó. Thứ hai, ba lối kia bỏ sót những thứ người ta theo đuổi vì chính nó, chẳng hạn thành tựu, hay quan hệ với người khác.

Nên trong "Flourish", ông chuyển trọng tâm sang "phúc lợi" hay "sự nảy nở", một khái niệm nhiều chiều. Hạnh phúc theo nghĩa cảm xúc chỉ còn là một trong năm trụ. Cách chuyển này gần với Aristotle hơn: sống tốt là cả một cấu trúc, không phải một cảm giác.

Năm trụ của PERMA, mỗi trụ nghĩa là gì

Dưới đây là cách hiểu ngắn gọn từng trụ, kèm một ví dụ đời thường và một điểm hay bị hiểu lệch.

TrụNghĩaVí dụ đời thườngHay hiểu lệch thành
Cảm xúc tích cựcNiềm vui, thanh thản, hy vọng, biết ơn, hứng thú trong ngàyBữa cơm tối ấm cúng, cuộc gọi với bạn cũPhải luôn vui, cấm buồn
Dấn thânĐắm vào việc đang làm, dùng hết khả năng, quên thời gianThợ mộc làm mộng, người chơi đàn tập một đoạn khóBận rộn liên tục
Quan hệCó người để tin, để chia sẻ, để giúp và được giúpMột người bạn gọi được lúc nửa đêmCó thật nhiều mối quen
Ý nghĩaThuộc về và phục vụ điều lớn hơn bản thânChăm cha mẹ già, dạy học, làm việc cho làng xómPhải có sứ mệnh vĩ đại
Thành tựuTheo đuổi và hoàn thành việc vì chính nóHọc xong một nghề, chạy xong quãng đường đã đặtThắng người khác, có danh hiệu

Điểm đáng chú ý là không trụ nào được coi là "chính", và không trụ nào đứng một mình đủ. Một người có thể rất nhiều thành tựu mà ít quan hệ, hoặc nhiều niềm vui mà thiếu ý nghĩa.

Ba điều kiện để một thứ được làm "trụ"

Seligman không chọn năm trụ một cách tuỳ hứng. Ông đặt ra ba điều kiện: mỗi trụ phải góp phần vào đời sống tốt; nhiều người theo đuổi nó vì chính nó, không chỉ vì nó dẫn tới thứ khác; và nó phải được định nghĩa, đo lường tách bạch với các trụ còn lại.

Điều kiện thứ hai giải thích vì sao thành tựu có mặt. Seligman lấy ví dụ những người thi đấu trí tuệ chuyên nghiệp hay những người làm ăn cố giành thêm một thương vụ dù không cần thêm tiền: họ không làm vì niềm vui (nhiều khi họ khá khổ sở), cũng không vì ý nghĩa lớn lao, mà vì việc hoàn thành tự nó có giá trị với họ. Có người đồng ý, có người thấy đây là trụ yếu nhất.

Điều kiện thứ ba là chỗ mô hình dễ bị thử thách nhất, vì trong đời thực năm trụ dính chặt vào nhau. Người có quan hệ tốt thường vui hơn; việc say mê thường cũng là việc thấy có nghĩa. Nếu chúng tách được trên lý thuyết mà không tách được khi đo, thì liệu có đúng là năm thứ khác nhau, hay chỉ là năm mặt của cùng một thứ? Câu hỏi đó dẫn tới phần phê bình bên dưới.

Những cách hiểu sai thường gặp khi PERMA đi vào khoá học, công sở

Biến thành bảng điểm năm ô. Một số chương trình phát phiếu cho chấm từng trụ rồi cộng lại, như thể đời người là bài kiểm tra. Mô hình gốc dùng để hiểu cấu trúc, không phải để xếp hạng ai hơn ai.

Coi trụ nào thấp là "lỗi" phải sửa ngay. Có những giai đoạn đời bình thường là một trụ teo đi: năm đầu nuôi con nhỏ, thành tựu cá nhân chững lại; thời gian chăm người ốm, niềm vui ít đi nhưng ý nghĩa dày lên. Hiểu PERMA như cán cân luôn phải đều là hiểu sai.

Đánh đồng dấn thân với làm việc nhiều. Dấn thân là chất lượng của sự chú ý, không phải số giờ. Người ngồi họp mười tiếng mà đầu óc lơ đãng không "dấn thân" hơn người làm vườn một tiếng mà đắm vào từng luống rau.

Dùng PERMA để chuyển gánh nặng sang nhân viên. Khi một công ty dạy nhân viên "tự tăng cảm xúc tích cực" mà không sửa khối lượng việc vô lý hay cách quản lý thiếu tôn trọng, thì mô hình đang bị dùng như liều giảm đau, không phải như khung để cải thiện điều kiện làm việc.

Quên rằng đây là mô hình của một người. PERMA nổi tiếng nhưng không phải chân lý. Có những mô hình khác về đời sống tốt, như sáu chiều phúc lợi tâm lý của Carol Ryff, hay thuyết tự quyết với ba nhu cầu gốc, cũng có bằng chứng và chỗ yếu riêng.

PERMA bị phê bình ở đâu

Lời phê bình thứ nhất là về đo lường. Người ta đã làm bảng hỏi riêng cho PERMA, và một số nhóm nghiên cứu nhận thấy điểm số PERMA và điểm hạnh phúc chủ quan thông thường đi cùng nhau rất sát, đến mức khó nói đây là thứ mới. Nếu vậy, câu chuyện "vượt qua hạnh phúc" của Seligman ở cấp đo lường chưa thật sự thành công, dù ở cấp ý tưởng vẫn có giá trị.

Lời phê bình thứ hai là về những gì bị bỏ sót. Sức khoẻ thể chất không có mặt, nên về sau có người thêm chữ H thành PERMAH. Có người đề nghị thêm sự an toàn về vật chất, môi trường sống, sự tự chủ. Danh sách càng dài càng cho thấy năm trụ là một lát cắt hợp lý chứ không phải bản đồ đầy đủ.

Lời phê bình thứ ba là về văn hoá. Trụ thành tựu mang dáng dấp xã hội đề cao cá nhân và cạnh tranh. Ở nhiều cộng đồng châu Á, sự hoà hợp, bổn phận và sự bình lặng có thể quan trọng hơn việc tự mình hoàn thành mục tiêu. Đây không hẳn là lỗi của mô hình mà là lời nhắc: khung nào cũng mang dấu nơi nó sinh ra.

Lời phê bình thứ tư rộng hơn: PERMA tập trung vào cá nhân. Nó hỏi đời sống của từng người có năm trụ không, mà ít hỏi xã hội có tạo điều kiện cho người ta xây được năm trụ ấy không.

PERMA trong trường học: "giáo dục tích cực" và những dè dặt

Một hướng ứng dụng được nói nhiều là đưa PERMA vào trường học, gọi là giáo dục tích cực. Ý tưởng là bên cạnh kiến thức, nhà trường giúp học sinh nhận ra điểm mạnh của mình, tập giữ quan hệ tốt với bạn bè, tìm được việc khiến các em say mê. Một số trường ở Úc và vài nước khác đã thử đưa các nội dung này vào chương trình trong nhiều năm.

Kết quả được báo cáo nhìn chung theo hướng tốt, nhưng các nhà nghiên cứu độc lập nhắc mấy điểm. Nhiều chương trình được đánh giá bởi chính người thiết kế, nên dễ thiên lệch. Hiệu ứng thường nhỏ và phai dần nếu không duy trì. Và quan trọng nhất với trẻ em: không được biến các trụ hạnh phúc thành điểm số, xếp hạng, hay thứ để so học sinh này với học sinh kia. Một đứa trẻ trầm tính, ít bạn không phải là "trụ quan hệ thấp" cần sửa. Với phụ huynh, điều dùng được là để ý xem con có lúc nào say mê, có người bạn nào tin cậy, chứ không phải chấm con.

Dùng PERMA để tự soi đời mình, không biến thành bảng điểm

Ví dụ giả định: chị Hạnh 38 tuổi, kế toán, hai con nhỏ, thấy mình "cạn". Thay vì tự chấm điểm, chị thử năm câu hỏi mở, mỗi tối một câu trong một tuần:

  1. Hôm nay có lúc nào mình thấy dễ chịu thật, dù chỉ vài phút? Lúc đó đang làm gì, với ai?
  2. Có lúc nào mình quên cả thời gian vì đắm vào một việc không? Nếu đã lâu không có, thì trước đây việc gì từng cho mình cảm giác đó?
  3. Nếu gặp chuyện, mình gọi được cho ai? Lần gần nhất mình nói chuyện thật lòng với người đó là bao giờ?
  4. Việc mình làm hằng ngày có giúp được ai, có nối mình với điều gì lớn hơn không, dù nhỏ?
  5. Gần đây mình có hoàn thành việc gì mà tự thấy đáng, không phải vì ai khen?

Sau một tuần, chị Hạnh nhận ra trụ thiếu nhất không phải niềm vui mà là quan hệ: chị đã không gặp bạn thân gần một năm. Đó là một phát hiện cụ thể, dẫn tới một việc cụ thể. Ý nghĩa của mô hình nằm ở chỗ đó: giúp đặt câu hỏi đúng hơn, không phải phán đời ai tốt hay dở.

Nếu khi tự soi thấy hầu hết các câu đều trống rỗng kéo dài nhiều tuần, kèm mệt mỏi, mất ngủ, không còn hứng với bất cứ thứ gì, thì đó là lúc nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không phải lúc tìm thêm mô hình.

Câu hỏi thường gặp

PERMA là viết tắt của những gì?

PERMA là năm chữ cái đầu của năm trụ trong tiếng Anh: cảm xúc tích cực, sự dấn thân, các mối quan hệ, ý nghĩa và thành tựu. Martin Seligman trình bày mô hình này trong cuốn "Flourish" xuất bản năm 2011.

PERMA khác gì với ba lối hạnh phúc trước đó của Seligman?

Trước đó Seligman chia hạnh phúc thành đời sống dễ chịu, dấn thân và có ý nghĩa, đo bằng mức hài lòng với cuộc sống. PERMA thêm quan hệ và thành tựu, đồng thời chuyển mục tiêu từ hạnh phúc sang đời sống nảy nở nhiều chiều.

Có cần đủ cả năm trụ mới hạnh phúc không?

Không có ngưỡng "đủ" như vậy. Mỗi giai đoạn đời có trụ dày trụ mỏng khác nhau, và người ta vẫn có thể sống tốt dù một trụ đang yếu. Mô hình dùng để hiểu và tự hỏi, không phải để đạt chuẩn.

Vì sao thành tựu lại là một trụ của hạnh phúc?

Seligman cho rằng nhiều người theo đuổi việc hoàn thành mục tiêu vì chính nó, không vì vui hay vì ý nghĩa. Đây là trụ gây tranh luận nhất, vì có người thấy nó mang màu sắc cạnh tranh của văn hoá phương Tây.

Mô hình PERMA có bị phê bình không?

Có. Các lời phê bình chính là năm trụ khó tách bạch khi đo, điểm PERMA đi rất sát điểm hạnh phúc thông thường, bỏ sót sức khoẻ và điều kiện sống, và tập trung vào cá nhân hơn là xã hội.

Doanh nghiệp dùng PERMA có tốt không?

Tuỳ cách dùng. Dùng để xem nơi làm việc có cho người ta cơ hội dấn thân, gắn kết và thấy việc có nghĩa thì hữu ích. Dùng để bắt nhân viên tự vui lên trong khi điều kiện làm việc bất hợp lý thì là dùng sai mô hình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138