MuuCau.comMưu Cầu
Triết học hiện đại và hiện sinh

Kierkegaard và nỗi lo âu: chính những lựa chọn làm nên con người mình

Kierkegaard gọi lo âu là cơn chóng mặt của tự do: ta lo vì ta được chọn. Ba giai đoạn đời sống, chuyện hủy hôn của ông và cách đối xử tử tế với nỗi lo của mình.

Young woman standing at a fork of two dirt paths through green rice fields in late afternoon, seen from behind, wind moving the grass, wide open sky

Søren Kierkegaard, triết gia Đan Mạch thế kỷ mười chín, cho rằng nỗi lo âu sâu nhất của con người không đến từ một mối nguy cụ thể mà từ chính tự do: ta lo vì ta có thể chọn, và mỗi lựa chọn sẽ biến ta thành một người nhất định. Ông gọi lo âu là cơn chóng mặt của tự do.

Kierkegaard thường được gọi là cha đẻ của chủ nghĩa hiện sinh, dù ông mất gần một thế kỷ trước khi chữ ấy phổ biến. Ông không viết về hạnh phúc theo kiểu dạy cách vui lên, mà viết về những gì đứng giữa con người và một đời sống trọn vẹn: sự lưỡng lự, nỗi tuyệt vọng âm thầm, thói sống theo đám đông. Bài dưới đi qua những ý ấy bằng ví dụ đời thường, và có một đoạn riêng về lúc nào nỗi lo cần người chuyên môn giúp.

Một đời ngắn, đầy dằn vặt

Kierkegaard sinh năm 1813 ở Copenhagen, con út của một thương gia giàu có nhưng nặng lòng tội lỗi và u uất. Không khí gia đình nặng nề ấy theo ông suốt đời. Ông học thần học, sống nhờ gia tài cha để lại, viết rất nhiều trong khoảng mười mấy năm, rồi mất năm 1855 khi mới bốn mươi hai tuổi.

Biến cố trung tâm đời ông là chuyện với Regine Olsen. Năm 1840 ông đính hôn với cô, người ông yêu thật lòng, nhưng chỉ một năm sau lại tự hủy hôn ước, dù cả hai đều đau khổ. Ông không bao giờ giải thích trọn vẹn lý do, chỉ để lại những trang viết dằn vặt về việc mình không thể vừa là chính mình vừa làm một người chồng bình thường. Nhiều tác phẩm của ông có thể đọc như những lần ông quay lại lựa chọn ấy.

Ông viết dưới nhiều bút danh khác nhau, mỗi bút danh đại diện một cách nhìn đời, và để người đọc tự rút ra kết luận. Đó là lý do đọc ông vừa thú vị vừa khó: ông không muốn trao đáp án, ông muốn người đọc tự đối diện với câu hỏi. Câu nổi tiếng nhất của ông, ghi trong nhật ký, nói đại ý rằng đời chỉ có thể hiểu khi nhìn lại phía sau, nhưng phải sống khi tiến về phía trước.

Lo âu là cơn chóng mặt của tự do

Trong cuốn khái niệm lo âu, năm 1844, Kierkegaard phân biệt sợ hãi và lo âu. Sợ thì có đối tượng: sợ chó dữ, sợ mất việc. Lo âu thì không có đối tượng rõ ràng; nó là cảm giác khi đứng trước một khoảng mở của những khả năng. Ông dùng hình ảnh một người đứng bên mép vực: chóng mặt không chỉ vì sợ ngã, mà vì biết rằng mình có thể nhảy.

Nói cách khác, con người lo âu vì con người tự do. Một hòn đá không lo, một con vật chỉ sợ. Riêng con người biết rằng đời mình chưa được viết sẵn, rằng mình có thể thành nhiều người khác nhau, và chính sự mở ấy làm ta chao đảo.

Ví dụ giả định: chị Mai hai mươi sáu tuổi được mời ra nước ngoài làm việc. Không có gì đe doạ chị, mà ngược lại là cơ hội. Nhưng chị mất ngủ nhiều đêm. Đi thì thành một người, ở lại thì thành một người khác, và không ai quyết thay được. Kierkegaard sẽ nói nỗi lo của chị không phải dấu hiệu chị yếu, mà là dấu hiệu chị đang đứng trước một lựa chọn thật sự làm nên chính mình.

Điều đáng quý ở ông là ông không coi lo âu chỉ là thứ cần dập tắt. Học cách sống cùng lo âu, theo ông, là học cách làm người. Người không bao giờ lo âu là người chưa bao giờ nhìn thẳng vào tự do của mình.

Ba giai đoạn trên đường đời

Kierkegaard mô tả ba cách sống, mà ông gọi là các giai đoạn hay các phạm vi tồn tại. Chúng không phải bậc thang tuổi tác, một người sáu mươi tuổi vẫn có thể sống trọn ở giai đoạn đầu.

Giai đoạnSống vì điều gìMặt mạnhChỗ kẹt
Thẩm mỹCái thú vị, cái mới, cảm xúc tức thờiSống động, nhạy cảm, không nhàm chánNé cam kết, chán liên tục, rơi vào trống rỗng
Đạo đứcBổn phận, cam kết, trách nhiệm lâu dàiCó trọng lượng, đáng tin, có hướng điDễ thành khuôn mẫu, sống đúng mà không sống thật
Đức tinMột cam kết tuyệt đối với điều vượt lên lý lẽTrọn vẹn, vượt qua tuyệt vọngĐòi một bước nhảy mà lý trí không bảo đảm

Cuốn hoặc là hoặc là, năm 1843, đặt hai giai đoạn đầu cạnh nhau như hai lá thư của hai con người: một chàng trai sống vì cái thú vị và một vị thẩm phán sống vì bổn phận. Đọc cuốn này hôm nay, nhiều người thấy bóng mình trong chàng trai luôn sợ cam kết vì sợ bỏ lỡ điều khác.

Với Kierkegaard, giai đoạn thứ ba gắn với niềm tin của riêng ông. Người đọc không cùng niềm tin vẫn có thể hiểu nó rộng hơn: một cam kết hết lòng với điều mình coi là thiêng liêng nhất trong đời, dù không lý lẽ nào bảo đảm trước kết quả.

Chọn chính mình: vì sao lựa chọn làm nên con người

Trong phần thứ hai của cuốn hoặc là hoặc là, vị thẩm phán viết cho chàng trai trẻ một lời khuyên lạ: điều quan trọng không phải là chọn đúng, mà là chọn với tất cả sức nặng của mình. Người chọn hết lòng, dù chọn sai, sẽ tự phát hiện ra cái sai và sửa. Người không bao giờ thật sự chọn, chỉ để mọi thứ trôi, thì không có gì để sửa cả, vì chưa có ai đứng đó chịu trách nhiệm.

Ở đây Kierkegaard nói về việc chọn chính mình: nhận lấy con người mình, với quá khứ, tính khí, hoàn cảnh, rồi cam kết làm một người có hướng đi. Lựa chọn lớn như nghề nghiệp, hôn nhân, nơi sống không chỉ quyết định ta làm gì, mà quyết định ta là ai. Một người mãi đứng ở ngã ba để giữ mọi khả năng mở sẽ không bao giờ thành ai cả.

Ví dụ giả định: anh Bình hai mươi chín tuổi đổi việc năm lần trong bốn năm, lần nào cũng vì thấy chỗ khác hấp dẫn hơn. Anh không làm gì sai, nhưng cảm giác đời mình như bản nháp chưa bao giờ được chép sạch. Theo tinh thần Kierkegaard, vấn đề của anh không nằm ở công việc nào, mà ở chỗ anh chưa lần nào để một lựa chọn thật sự ràng buộc mình đủ lâu để nó làm nên anh.

Nỗi tuyệt vọng không ai thấy

Trong cuốn căn bệnh dẫn tới cái chết, năm 1849, Kierkegaard bàn về tuyệt vọng theo nghĩa rất riêng. Tuyệt vọng với ông không chỉ là cảm giác buồn, mà là tình trạng không muốn là chính mình, hoặc tuyệt vọng muốn là một con người khác không thể có. Điều đáng sợ nhất là nhiều người tuyệt vọng mà không biết.

Ông mô tả kiểu người hoà tan vào đám đông, sống theo điều người ta làm, nghĩ theo điều người ta nghĩ, bận rộn suốt ngày với công việc, tiệc tùng, chuyện thiên hạ. Bề ngoài họ ổn, thậm chí thành đạt. Nhưng họ đã đánh mất bản thân mà không hề thấy mất mát, vì đánh mất bản thân là thứ mất lặng lẽ nhất. Mất một ngón tay ai cũng biết, mất chính mình thì có khi cả đời không hay.

Đây là một cách đọc rất sâu về hạnh phúc: có những người không khổ theo nghĩa thông thường, nhưng cũng chưa từng sống thật. Ngược lại, người dám đối diện cảm giác "mình đang sống không phải đời mình" mới có cơ hội bắt đầu lại. Kierkegaard coi việc nhận ra tuyệt vọng là bước đầu của sự chữa lành, không phải tận cùng của nó.

Kierkegaard bị phê bình ở đâu

Phê bình đầu tiên là ông quá đề cao cá nhân cô độc. Với Kierkegaard, đám đông gần như luôn là sự dối trá, và con người phải đứng một mình trước lựa chọn của mình. Nhưng con người còn là một phần của gia đình, cộng đồng, những mối quan hệ nuôi lớn mình. Ở một xã hội coi trọng gia đình như Việt Nam, ý tưởng mỗi người tự quyết hoàn toàn dễ bị hiểu thành ích kỷ hoặc phi thực tế.

Phê bình thứ hai là chính chuyện tình của ông. Nhiều người đọc thấy việc hủy hôn với Regine là một lựa chọn làm đau người khác vì nỗi dằn vặt riêng, rồi được viết lại thành triết học. Trường hợp ấy nhắc ta rằng lựa chọn "làm nên con người mình" không tự động là lựa chọn đúng; nó vẫn phải được cân với những gì nó gây ra cho người khác.

Phê bình thứ ba là lối viết. Văn ông rối, nhiều tầng mỉa mai, bút danh chồng lên bút danh. Người đọc nghiêm túc cần đi chậm, có sách dẫn nhập đi kèm, và chấp nhận rằng không phải đoạn nào cũng có một cách hiểu duy nhất.

Đối xử với nỗi lo của mình theo tinh thần Kierkegaard

Không cần tán thành mọi điều Kierkegaard viết để học cách nhìn khác về lo âu:

  • Khi lo trước một lựa chọn lớn, gọi tên nó: mình đang lo vì sợ mất gì, hay vì đang thật sự được chọn?
  • Phân biệt lo về một nguy cơ cụ thể, cần hành động, với lo trước sự mở của tương lai, cần chấp nhận.
  • Thỉnh thoảng hỏi: mình đang sống theo lựa chọn của mình, hay theo điều người ta làm?
  • Đừng chờ hết lo mới quyết; nhiều quyết định chỉ làm được khi vẫn còn run.
  • Nhìn lại những lựa chọn cũ để hiểu mình, nhưng nhớ rằng đời vẫn phải sống về phía trước.

Kierkegaard nói về lo âu như một phần của thân phận con người, nhưng ông không bàn về rối loạn lo âu theo nghĩa y học. Nếu nỗi lo đi kèm tim đập nhanh, khó thở, mất ngủ nhiều tuần, né tránh công việc và các mối quan hệ, hoặc có lúc nghĩ tới chuyện tự làm hại mình, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Triết học giúp ta hiểu nỗi lo, chuyên môn y tế giúp ta chăm sóc nó; hai việc này không thay nhau được.

Câu hỏi thường gặp

Lo âu hiện sinh khác lo âu thông thường thế nào?

Lo âu thông thường thường gắn với một việc cụ thể như thi cử hay tiền bạc. Lo âu hiện sinh theo Kierkegaard là cảm giác chao đảo trước tự do và những khả năng mở ra của đời mình, không có một đối tượng rõ ràng để giải quyết.

Vì sao Kierkegaard được gọi là cha đẻ của chủ nghĩa hiện sinh?

Ông là người đầu tiên đặt cá nhân cụ thể, lựa chọn, lo âu và tuyệt vọng vào trung tâm triết học thay cho các hệ thống trừu tượng. Các triết gia hiện sinh thế kỷ hai mươi như Sartre, Camus, Jaspers đều chịu ảnh hưởng của ông.

Kierkegaard có khuyên nên sống theo cảm xúc không?

Không. Ông mô tả lối sống chạy theo cái thú vị là giai đoạn thẩm mỹ, rất sống động nhưng dễ kết thúc trong trống rỗng vì né mọi cam kết. Theo ông, con người cần dám cam kết để đời sống có trọng lượng.

Câu "đời phải hiểu khi nhìn lại nhưng phải sống về phía trước" của ai?

Ý này nằm trong nhật ký của Kierkegaard năm 1843. Ông muốn nói rằng ta chỉ hiểu trọn ý nghĩa của các lựa chọn khi đã đi qua chúng, nhưng vẫn phải chọn khi chưa biết đủ, và đó là thân phận của con người.

Không có niềm tin như Kierkegaard thì đọc ông có ích không?

Có. Phần ông viết về lo âu, tuyệt vọng âm thầm, sống theo đám đông và giá trị của cam kết đều đọc được độc lập với niềm tin riêng của ông. Nhiều triết gia vô thần thế kỷ hai mươi đã học từ chính những phần này.

Khi nào nỗi lo không còn là chuyện triết học?

Khi nỗi lo kéo dài nhiều tuần, làm mất ngủ, khó thở, khiến bạn né tránh công việc hay người thân, hoặc có ý nghĩ tự làm hại mình. Lúc ấy nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sớm, và nói với người mình tin cậy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138