MuuCau.comMưu Cầu
Những ngộ nhận về hạnh phúc

Hạnh phúc do hoàn cảnh quyết định: phần hoàn cảnh, phần tính cách, phần cách sống

Hạnh phúc do hoàn cảnh hay do mình? Cả hai câu trả lời cực đoan đều sai. Tách ba phần hoàn cảnh, tính cách, cách sống theo triết học và tâm lý học cho dễ hiểu.

A street vendor arranging fruit on a bicycle cart under a large tamarind tree at early morning, low angle from across a quiet street, golden side light and long shadows

Hạnh phúc không do riêng hoàn cảnh quyết định, cũng không hoàn toàn nằm trong tay ta: nó được tạo nên từ ba phần đan vào nhau, hoàn cảnh sống, khí chất bẩm sinh và cách ta sống mỗi ngày, và tỷ lệ giữa ba phần ấy khác nhau ở mỗi người, mỗi giai đoạn. Ngộ nhận "hoàn cảnh quyết định tất cả" làm ta buông xuôi; ngộ nhận ngược lại, "hạnh phúc là do mình chọn", làm ta tự trách và trách người khổ.

Bài này tách ba phần đó ra, xem các triết gia từ Aristotle, Epictetus, Boethius đến Amartya Sen nói gì, kể lại một biểu đồ nổi tiếng từng bị chính giới nghiên cứu phê bình, và gợi ý cách đặt sức lực vào đúng phần mình có thể thay đổi.

Hai ngộ nhận đối nghịch

Ngộ nhận thứ nhất quen thuộc với nhiều người Việt qua những câu như "số mình khổ", "nhà người ta có phúc", "sinh ra ở đâu thì đời ở đó". Theo cách nghĩ này, hạnh phúc được phát sẵn theo hoàn cảnh: gia đình, nơi sinh, sức khoẻ, may rủi. Ai được chia bài tốt thì vui, ai bài xấu thì chịu.

Ngộ nhận thứ hai phổ biến hơn trong sách tự lực và các bài nói truyền cảm hứng: "hạnh phúc là một lựa chọn", "chỉ cần thay đổi suy nghĩ, mọi thứ sẽ khác". Nghe thì có vẻ trao quyền, nhưng nó có mặt tối: nếu hạnh phúc hoàn toàn do mình chọn, thì người đang khổ, người nghèo, người bệnh, người gặp nạn đều là người "chọn sai".

Cả hai đều đơn giản hoá một thực tế phức tạp. Ví dụ giả định: hai chị em sinh đôi, cùng lớn lên trong một nhà, một người vui tính dễ hài lòng, người kia hay lo nghĩ. Lớn lên, một người làm ở thành phố, người kia ở quê chăm mẹ ốm. Hạnh phúc của mỗi người là kết quả của khí chất riêng, hoàn cảnh riêng, và cách mỗi người sống trong hoàn cảnh đó. Không phần nào giải thích được hết.

Điều thú vị là hai ngộ nhận này hay đổi chỗ cho nhau trong cùng một người. Lúc đời mình suôn sẻ, ta dễ tin hạnh phúc là do mình biết sống; lúc gặp chuyện, ta lại quay sang đổ cho số phận. Thấy được thói quen đổi chỗ đó là bước đầu để nhìn công bằng hơn: công nhận phần may mắn khi mọi thứ ổn, và không bỏ qua phần mình còn làm được khi mọi thứ khó.

Phần hoàn cảnh: quan trọng hơn sách tự lực thường thừa nhận

Aristotle, người đặt nền cho rất nhiều suy nghĩ về hạnh phúc, không hề coi nhẹ hoàn cảnh. Ông viết rằng sống trọn vẹn cần một mức tối thiểu những điều tốt bên ngoài: sức khoẻ, đủ ăn, bạn bè, một cộng đồng tử tế. Người gặp bất hạnh lớn như mất hết con cái, theo ông, khó được gọi là hạnh phúc trọn vẹn dù họ sống tốt đến đâu.

Gần đây hơn, nhà kinh tế học và triết gia Amartya Sen đưa ra cách tiếp cận dựa trên năng lực: điều quan trọng không chỉ là ta có bao nhiêu tài nguyên, mà là ta thật sự làm được gì và trở thành được ai với chúng. Một người có thu nhập ngang người khác nhưng phải chăm người thân tàn tật, hoặc sống ở nơi thiếu trường, thiếu bệnh viện, thì "năng lực thực có" để sống đời mình mong muốn hẹp hơn nhiều.

Từ góc nhìn này, nghèo đói, bệnh tật, bạo lực, bất công không phải là chuyện "suy nghĩ cho tích cực" là xong. Chúng là những trở ngại thật, và thay đổi chúng là việc của cả xã hội, không chỉ của từng người.

Phần khí chất: mỗi người sinh ra với một "điểm xuất phát" khác nhau

Ai từng có anh chị em hoặc con cái đều thấy: từ rất nhỏ, có đứa đã hay cười, dễ dỗ, có đứa nhạy cảm, hay lo. Các nghiên cứu theo dõi trẻ song sinh, cả song sinh lớn lên cùng nhà lẫn lớn lên ở hai nhà khác nhau, gợi ý rằng một phần khí chất và mức vui buồn thường ngày có yếu tố di truyền. Mức độ bao nhiêu thì vẫn còn tranh luận, và các con số khác nhau tuỳ cách đo.

Một số nhà tâm lý học dùng khái niệm "điểm cân bằng": mỗi người có một mức hạnh phúc nền mà sau những biến cố vui buồn, ta thường quay về gần đó. Như đã nói ở bài về vòng xoay thích nghi, điểm này không cố định tuyệt đối, có thể dịch chuyển chậm theo thời gian và theo những thay đổi lớn, bền.

Biết điều này giúp ta công bằng hơn với mình và người khác. Người bẩm sinh hay lo không phải là người kém cỏi hay vô ơn; họ chỉ bắt đầu từ một điểm khác. Và người vốn vui tính cũng không có công gì đặc biệt để dạy đời người khác.

Một biểu đồ hình tròn nổi tiếng và vì sao nó bị phê bình

Năm 2005, một bài báo khoa học của nhà tâm lý học Sonja Lyubomirsky cùng hai cộng sự đưa ra một biểu đồ hình tròn chia hạnh phúc thành ba phần với tỷ lệ cụ thể: phần do di truyền, phần do hoàn cảnh, và phần do hoạt động có chủ đích. Biểu đồ rất dễ nhớ, được in lại trong vô số sách, bài báo và bài giảng, thường kèm thông điệp rằng phần do mình quyết định lớn hơn nhiều so với phần hoàn cảnh.

Về sau, các nhà nghiên cứu khác chỉ ra rằng cách tính trong biểu đồ ấy không đứng vững: tỷ lệ di truyền thay đổi theo nghiên cứu, phần hoàn cảnh bị đo hẹp, và phần "do mình" thật ra chỉ là phần còn lại sau khi trừ hai phần kia, không phải thứ được đo trực tiếp. Chính tác giả bài gốc về sau cũng thừa nhận nhiều hạn chế.

Câu chuyện này đáng kể vì hai lý do. Một, nó cho thấy nên dè dặt với những con số gọn gàng về hạnh phúc. Hai, ý tưởng cốt lõi rằng cách sống có ảnh hưởng thật vẫn có cơ sở; điều sai là gán cho nó một tỷ lệ chính xác và dùng nó để coi nhẹ hoàn cảnh.

Phần cách sống: Epictetus và Boethius trong những hoàn cảnh tệ nhất

Lịch sử triết học có hai nhân vật cho thấy phần "cách sống" có sức nặng ra sao, mà không phủ nhận hoàn cảnh. Epictetus sinh ra làm nô lệ, theo truyền thuyết còn bị tật ở chân. Ông không giả vờ rằng làm nô lệ là chuyện tốt; ông chỉ nói rằng ngay cả trong cảnh đó, vẫn còn một vùng không ai lấy được: cách ta phán đoán và lựa chọn thái độ. Ông dạy triết học cả đời sau khi được tự do, và học trò ghi lại rất nhiều lời ông.

Boethius, một quan chức La Mã đầu thế kỷ sáu, bị bắt giam oan và chờ ngày hành quyết. Trong tù, ông viết cuốn "An ủi của triết học", trong đó hình dung một người phụ nữ tượng trưng cho triết học đến thăm và trò chuyện với ông. Bà nhắc ông về bánh xe vận may: của cải, chức vị, danh tiếng vốn quay lên quay xuống, đã nhận từ vận may thì cũng có ngày vận may lấy lại; điều thật sự là của mình nằm ở phẩm chất bên trong.

Cả hai không chứng minh rằng hoàn cảnh không quan trọng; chính họ khổ vì hoàn cảnh. Điều họ cho thấy là phần cách sống không bao giờ về không, kể cả khi hai phần kia rất tệ.

Ba phần của hạnh phúc và việc ta làm được với từng phần

Bảng dưới không chia tỷ lệ, chỉ gợi ý cách đặt sức lực cho hợp lý.

PhầnGồm những gìThay đổi được tới đâuViệc nên làm
Hoàn cảnhSức khoẻ, thu nhập, nơi ở, gia đình, an toàn, cơ hộiMột phần, thường chậm, nhiều khi cần cả cộng đồngCải thiện cái cải thiện được, đòi hỏi công bằng, giúp nhau
Khí chấtTính tình bẩm sinh, mức vui buồn nềnÍt, nhưng có thể học cách sống với nóHiểu mình, bớt tự trách, chọn môi trường hợp
Cách sốngQuan hệ, thói quen, cách nghĩ, việc có nghĩaNhiều nhất trong ba phần, nhưng có giới hạnĐầu tư đều đặn, kiên nhẫn, không tự hành hạ

Đặt sức lực đúng chỗ nghĩa là không đòi mình phải thay đổi tính cách trong một tháng, cũng không ngồi chờ hoàn cảnh tự tốt lên, mà làm những việc nhỏ trong phần cách sống, đồng thời góp tay thay đổi hoàn cảnh chung khi có thể.

Mang cách nhìn này vào đời thường

Với chính mình, cách nhìn ba phần giúp thoát khỏi cả buông xuôi lẫn tự trách. Khi khổ, hãy hỏi: phần nào của nỗi khổ này đến từ hoàn cảnh thật, phần nào từ khí chất vốn có, phần nào từ cách mình đang sống. Phần đầu cần giải pháp thực tế, có khi cần người giúp; phần hai cần sự thấu hiểu; phần ba mới là chỗ những thay đổi nhỏ trong thói quen và cách nghĩ phát huy tác dụng.

Với người khác, cách nhìn này giúp ta bớt phán xét. Một người bạn mãi chưa vui lên được không hẳn vì "không chịu nghĩ tích cực"; có khi họ đang mang một hoàn cảnh nặng mà mình không thấy hết. Thay vì khuyên họ đổi suy nghĩ, có khi giúp một việc cụ thể lại hữu ích hơn.

Và với xã hội, nó nhắc rằng hạnh phúc không chỉ là chuyện riêng tư. Trường học tốt, bệnh viện gần, không khí sạch, công việc an toàn là những thứ không ai tự "chọn" được một mình. Triết học về hạnh phúc, nếu nghiêm túc, không dừng lại ở bên trong mỗi người.

Câu hỏi thường gặp

Hạnh phúc do hoàn cảnh hay do bản thân quyết định?

Cả hai, cùng với khí chất bẩm sinh. Hạnh phúc được tạo nên từ hoàn cảnh sống, tính tình vốn có và cách ta sống mỗi ngày, tỷ lệ giữa ba phần khác nhau ở mỗi người và không thể quy về một con số chính xác.

Câu "hạnh phúc là một lựa chọn" có đúng không?

Đúng một phần: cách ta sống và nghĩ có ảnh hưởng thật. Nhưng nói hạnh phúc hoàn toàn do mình chọn thì bỏ qua nghèo đói, bệnh tật, bất công, và dễ khiến người đang khổ tự trách hoặc bị người khác trách oan.

Biểu đồ chia hạnh phúc theo tỷ lệ có đáng tin không?

Biểu đồ hình tròn nổi tiếng từ năm 2005 đã bị nhiều nhà nghiên cứu phê bình vì cách tính không đứng vững, và chính tác giả cũng thừa nhận hạn chế. Ý cốt lõi rằng cách sống có ảnh hưởng vẫn có cơ sở, nhưng tỷ lệ cụ thể thì không nên tin.

Tính cách có ảnh hưởng tới hạnh phúc không?

Có. Các nghiên cứu trên trẻ song sinh gợi ý một phần khí chất và mức vui buồn thường ngày có yếu tố di truyền, dù mức độ còn tranh luận. Hiểu điều này giúp ta công bằng hơn với người bẩm sinh hay lo nghĩ.

Boethius viết An ủi của triết học trong hoàn cảnh nào?

Boethius là quan chức La Mã đầu thế kỷ sáu, bị bắt giam oan và viết cuốn sách trong tù khi chờ hành quyết. Ông hình dung triết học đến an ủi và nhắc ông rằng của cải, chức vị quay theo bánh xe vận may, còn phẩm chất bên trong mới là của mình.

Nên làm gì khi hoàn cảnh khó khăn mà không thay đổi ngay được?

Tách xem phần nào cần giải pháp thực tế hay người giúp, phần nào là khí chất cần được thấu hiểu, và phần nào thuộc cách sống có thể điều chỉnh từng chút. Đặt sức lực vào phần thay đổi được thay vì tự trách vì những gì ngoài tầm tay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138