Chủ nghĩa công lợi là học thuyết đạo đức cho rằng một việc đúng khi nó tạo ra nhiều hạnh phúc nhất và ít đau khổ nhất cho tất cả những ai bị ảnh hưởng, mỗi người được tính ngang nhau. Người đặt nền móng là Jeremy Bentham, luật gia người Anh cuối thế kỷ mười tám; người sửa và bênh vực nó tinh tế hơn là John Stuart Mill. Câu khẩu hiệu quen thuộc "hạnh phúc lớn nhất cho số đông lớn nhất" gói ý đó lại trong một dòng.
Ý tưởng nghe rất hợp lý, thậm chí hiển nhiên: ai mà phản đối việc làm cho nhiều người vui hơn? Nhưng chỉ cần thử đem nó vào vài tình huống cụ thể là thấy nó vừa mạnh vừa đáng sợ. Dưới đây là ý chính nói cho dễ hiểu, các ví dụ đời thường, những chỗ bị phê bình nặng nhất, và phần nào của nó vẫn dùng được khi bạn phải chọn giữa nhiều cái tốt.
Bentham và một câu hỏi rất đời
Jeremy Bentham sống ở London giữa thời luật pháp nước Anh còn đầy hình phạt tàn khốc cho những tội nhỏ. Điều khiến ông bực không phải là thiếu lòng tốt mà là thiếu lý do: luật được giữ vì truyền thống, vì ý vua, vì "xưa nay vẫn thế". Ông muốn một thước đo chung để hỏi bất kỳ luật lệ, phong tục hay quyết định nào: việc này làm đời người ta khá lên hay tệ đi?
Câu mở đầu nổi tiếng trong sách của ông nói đại ý rằng tự nhiên đã đặt loài người dưới quyền của hai ông chủ là đau khổ và khoái lạc; chỉ hai thứ đó chỉ cho ta biết nên làm gì. Từ đó ông rút ra nguyên tắc tính lợi: hành động nào làm tăng tổng hạnh phúc của những người liên quan thì đáng làm, hành động nào làm giảm thì không.
Điểm cấp tiến ở đây là chữ "tất cả". Hạnh phúc của người nghèo được tính ngang hạnh phúc của quý tộc, và Bentham còn kéo cả loài vật vào phép tính: câu hỏi không phải là chúng có biết lý lẽ không, mà là chúng có biết đau không. Vào thời đó, đây là một cú đẩy lớn cho cải cách nhà tù, bỏ hình phạt dã man và mở rộng quyền cho những người bị gạt ra lề.
Phép tính khoái lạc: bảy thứ Bentham muốn đem ra cân
Bentham đề xuất cân một niềm vui hay một nỗi đau theo nhiều chiều chứ không chỉ "vui nhiều hay ít". Bảng dưới là bảy chiều ấy, kèm ví dụ giả định về việc một gia đình tính chuyện đi chơi cuối tuần.
| Chiều đo | Hỏi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Cường độ | Vui hay đau mạnh tới đâu | Đi biển vui hơn ngồi nhà xem phim |
| Độ dài | Kéo dài bao lâu | Chuyến đi hai ngày, bữa ăn hai tiếng |
| Độ chắc | Có chắc xảy ra không | Dự báo mưa làm chuyến biển kém chắc |
| Độ gần | Tới ngay hay còn xa | Cuối tuần này hay để tháng sau |
| Độ sinh sôi | Có kéo theo niềm vui khác không | Con học bơi, về còn kể mãi |
| Độ thuần | Có kèm đau khổ theo sau không | Đường xa, về ai cũng mệt rã |
| Độ rộng | Bao nhiêu người chịu ảnh hưởng | Cả nhà năm người, thêm bà ngoại |
Không ai thật sự ngồi cộng trừ bảy cột này, và chính Bentham cũng biết phép tính chỉ là hình dung. Nhưng bảng nhắc ta rằng một quyết định có nhiều mặt: niềm vui mạnh mà ngắn, chắc chắn mà nhạt, vui cho một người mà mệt cho bốn người. Nhiều cuộc cãi vã trong nhà thật ra là hai người đang cân hai cột khác nhau mà không nói ra.
Ví dụ đời thường: lúc nào ta đang nghĩ kiểu công lợi
Chuyện chung cư. Ban quản trị một toà nhà phải chọn giữa sửa thang máy và sơn lại sảnh. Lập luận "thang máy giúp người già và người bế con mỗi ngày, sơn sảnh chỉ đẹp mắt" là lập luận công lợi: so xem lựa chọn nào giảm khổ cho nhiều người hơn và lâu hơn.
Chuyện chia việc nhà. Một gia đình giả định quyết định người nấu ăn ngon nhất nấu, người còn lại rửa bát và đi chợ. Không ai được chiều nhất, nhưng tổng thể bữa ăn ngon hơn, ít mệt hơn. Đó là tối ưu tổng hạnh phúc ở quy mô nhỏ.
Chuyện chính sách. Khi một thành phố bàn chuyện cấm xe tải vào giờ cao điểm, người ta cân thiệt hại cho chủ hàng với thời gian và bụi bặm mà hàng trăm nghìn người đi đường được bớt. Kinh tế học phúc lợi hiện đại mang khá nhiều dấu vết của cách nghĩ này.
Chuyện từ thiện. Câu hỏi "cùng một khoản đóng góp, gửi đâu thì giúp được nhiều người nhất" là câu hỏi công lợi thuần tuý. Một số triết gia đương đại như Peter Singer đẩy nó đi rất xa, cho rằng người khá giả có bổn phận cho đi nhiều hơn hẳn thói quen hiện nay.
Những ví dụ làm học thuyết lung lay
Phê bình mạnh nhất với chủ nghĩa công lợi là nó có thể biện minh cho việc hy sinh một người vô tội nếu tổng hạnh phúc tăng lên. Các nhà triết học hay dùng một ví dụ giả định: một bác sĩ có năm bệnh nhân sắp chết vì thiếu tạng, và một người khoẻ mạnh đến khám tổng quát. Nếu chỉ cộng trừ hạnh phúc, lấy tạng của một người cứu năm người có vẻ "có lời". Gần như ai cũng thấy kết luận đó sai, và chính cảm giác sai ấy là dữ kiện mà học thuyết phải giải thích.
Phê bình thứ hai là chuyện đo lường. Niềm vui của đứa trẻ được ăn kem và nỗi đau của người mất việc có chung đơn vị nào để cộng không? Hạnh phúc của người sống hôm nay so với người sẽ sống năm mươi năm nữa thì sao? Khi không đo được, người có quyền thường tự cho mình cái quyền ước lượng thay người khác.
Phê bình thứ ba đến từ phía công bằng và quyền: một xã hội có thể tăng tổng hạnh phúc bằng cách để một nhóm thiểu số chịu thiệt mãi mãi. Tổng thì đẹp, nhưng phân phối thì bất công. Cũng có người chỉ ra rằng học thuyết đòi hỏi quá nhiều: nếu lúc nào cũng phải làm điều tạo ra hạnh phúc lớn nhất, thì ngay cả việc dành buổi tối chơi với con thay vì đi làm việc thiện cũng thành đáng ngờ.
Những người bênh vực trả lời ra sao
Người theo chủ nghĩa công lợi không bó tay trước các phản bác trên. Một hướng trả lời phổ biến là phân biệt công lợi hành vi và công lợi quy tắc. Công lợi hành vi xét từng việc một; công lợi quy tắc hỏi: quy tắc nào, nếu mọi người cùng theo, sẽ đem lại nhiều hạnh phúc nhất? Một xã hội cho phép bác sĩ mổ người khoẻ để cứu người bệnh sẽ khiến không ai dám đi khám nữa, nên quy tắc "không giết người vô tội" tự nó có lợi lớn hơn.
Hướng thứ hai là nói rằng trực giác đạo đức của ta không phải lúc nào cũng đáng tin. Trực giác từng bảo nhiều thế hệ rằng phụ nữ không cần đi học, rằng người khác màu da kém hơn. Bentham và Mill dùng chính phép tính hạnh phúc để chống lại những trực giác ấy. Vậy khi phép tính và trực giác xung đột, chưa chắc phép tính là bên sai.
Hướng thứ ba khiêm tốn hơn: công lợi không phải công thức để giải mọi tình huống, mà là một câu hỏi bắt buộc phải đặt ra bên cạnh các câu hỏi về quyền, lời hứa và lòng trung thành. Nhiều người hôm nay đứng ở vị trí này, coi hệ quả là một trong vài cân nhắc lớn chứ không phải cân nhắc duy nhất.
Công lợi và chuyện hạnh phúc của riêng bạn
Điều thú vị là chủ nghĩa công lợi không nói nhiều về cách mỗi người sống cho hạnh phúc, mà nói về cách hành động cho đúng. Hạnh phúc ở đây là đơn vị đo, không phải lời khuyên sống. Dù vậy, nó để lại một thói quen tư duy có ích cho đời riêng: trước một quyết định lớn, hãy nhìn rộng ra xem ai sẽ vui lên, ai sẽ khổ đi, và khổ bao lâu.
Ví dụ giả định: anh Minh ba mươi tám tuổi định nhận việc ở thành phố khác, lương cao hơn hẳn. Nhìn theo kiểu công lợi, anh không chỉ hỏi mình có thích không, mà đặt lên bàn cả vợ phải đổi chỗ làm, con phải đổi trường, mẹ già ở quê sẽ xa thêm. Không có phép tính nào ra đáp án chắc chắn, nhưng việc bày các mặt ra giúp cả nhà nói chuyện thật thay vì mỗi người ôm một nỗi lo riêng.
Cái bẫy cần tránh là dùng phép tính ấy để ép người khác hy sinh cho "tổng thể" mà người tính lại là mình. Câu "cả nhà vui là được, con chịu thiệt chút" có thể đúng, nhưng cũng có thể là cách một người áp mong muốn lên người yếu thế hơn. Nhớ rằng trong phép tính của Bentham, mỗi người được tính là một, không ai được tính hơn một.
Dùng được gì từ chủ nghĩa công lợi
Không cần trở thành người theo chủ nghĩa công lợi để học được vài điều tốt từ nó. Mấy thói quen dưới đây đến thẳng từ cách nghĩ của Bentham và Mill:
- Khi tranh luận chuyện chung, hỏi "ai được, ai mất, mất bao lâu" thay vì chỉ hỏi "ai đúng".
- Đếm cả những người không có mặt trong phòng: người già, trẻ nhỏ, hàng xóm, người sẽ đến sau.
- Nghi ngờ những quy định chỉ được giữ vì "xưa nay vẫn thế" mà không ai nói được nó giúp được ai.
- Nhưng đặt lằn ranh: có những việc không làm dù tổng có vẻ lợi, như lừa dối, hy sinh người vô tội, bội lời hứa quan trọng.
- Thấy rõ phép tính của mình thường thiên vị mình, nên hỏi thêm một người ngoài cuộc trước khi chốt.
Chủ nghĩa công lợi giống một cái đèn pin mạnh: soi rất rõ phần hệ quả, nhưng nếu chỉ cầm mỗi nó thì những thứ nằm ngoài vệt sáng như quyền, phẩm giá, lời hứa sẽ chìm vào bóng tối. Cầm nó cùng các cách nghĩ khác thì nó sáng giá hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nghĩa công lợi có phải là ích kỷ không?
Không. Ngược lại, nó đòi hỏi tính hạnh phúc của tất cả những người liên quan ngang nhau, kể cả người lạ. Người ích kỷ chỉ tính hạnh phúc của mình, còn người theo công lợi phải đặt mình ngang hàng với mọi người khác.
Câu "hạnh phúc lớn nhất cho số đông lớn nhất" là của ai?
Câu này gắn chặt với Jeremy Bentham, người làm nó nổi tiếng. Ý tương tự đã xuất hiện trước đó ở một vài nhà tư tưởng thế kỷ mười tám, nên các sách thường ghi Bentham là người phổ biến chứ không phải người nghĩ ra đầu tiên.
Công lợi hành vi và công lợi quy tắc khác nhau chỗ nào?
Công lợi hành vi xét từng việc riêng: việc này có tạo nhiều hạnh phúc nhất không. Công lợi quy tắc xét quy tắc chung: nếu ai cũng theo quy tắc này thì xã hội có hạnh phúc hơn không. Cách thứ hai giữ được những lằn ranh như không giết người vô tội.
Phản bác lớn nhất với chủ nghĩa công lợi là gì?
Phản bác hay gặp nhất là nó có thể biện minh cho việc hy sinh một người vô tội hay một nhóm thiểu số nếu tổng hạnh phúc tăng. Ngoài ra còn chuyện không đo được hạnh phúc và chuyện học thuyết đòi hỏi con người hy sinh quá nhiều.
Học chủ nghĩa công lợi có giúp đời riêng hạnh phúc hơn không?
Nó không phải sách dạy hạnh phúc cá nhân. Nhưng thói quen nhìn rộng ra mọi người bị ảnh hưởng trước một quyết định, và nghi ngờ phép tính thiên vị chính mình, giúp các quyết định trong gia đình và nơi làm việc công bằng hơn, ít oán trách hơn.
Chủ nghĩa công lợi khác chủ nghĩa khoái lạc của Epicurus ra sao?
Epicurus bàn cách một người sống bình yên, ít đau khổ cho chính mình. Bentham lấy khoái lạc và đau khổ làm thước đo cho hành động đúng sai trong xã hội. Một bên là nghệ thuật sống, một bên là lý thuyết đạo đức và luật pháp.