Trong cuốn chinh phục hạnh phúc năm 1930, Bertrand Russell cho rằng phần lớn nỗi bất hạnh của người bình thường đến từ việc quá bận tâm về chính mình, và cách chữa là hướng sự chú ý ra ngoài: mở rộng hứng thú càng nhiều càng tốt, và đối xử với những người, những việc mình quan tâm bằng thiện ý hơn là thù địch.
Russell là nhà toán học, nhà logic lớn, đồng tác giả bộ sách nền tảng của toán học hiện đại, đoạt giải Nobel văn chương năm 1950. Nhưng cuốn sách về hạnh phúc của ông lại viết rất giản dị, gần như những lời trò chuyện, cho người đọc không chuyên. Bài dưới tóm ý chính, đặt vào đời sống hôm nay, và chỉ ra những chỗ đã cũ hay đáng bàn lại.
Một triết gia viết sách cho người thường
Russell sinh năm 1872 trong một gia đình quý tộc Anh, mồ côi từ nhỏ, được bà nội nuôi dạy nghiêm khắc. Trong phần mở đầu sách, ông kể thời niên thiếu mình không hề hạnh phúc, thường xuyên u uất và nặng nề. Rồi càng lớn ông càng thấy đời dễ chịu hơn, và ông cho rằng một phần lớn nguyên nhân là ông đã bớt bận tâm về bản thân, về tội lỗi, khiếm khuyết của mình, để chú ý nhiều hơn tới thế giới bên ngoài: khoa học, con người, những vấn đề chung.
Ông nói rõ cuốn sách không dành cho những người đang chịu nỗi khổ lớn từ bên ngoài như nghèo đói cùng cực, chiến tranh, bệnh nặng, vì những nỗi khổ ấy cần thay đổi xã hội chứ không cần lời khuyên. Sách dành cho kiểu bất hạnh thường ngày của những người nhìn bề ngoài đủ ăn đủ mặc mà vẫn thấy đời không vui. Ông tin rằng kiểu bất hạnh ấy phần lớn đến từ những cách nghĩ sai, và có thể sửa được.
Giọng văn của ông tỉnh táo, hài hước, không rao giảng. Ông không hứa rằng ai cũng hạnh phúc được, chỉ cho rằng nhiều người có thể bớt khổ hơn đáng kể nếu thay đổi vài thói quen chú ý.
Những nguyên nhân bất hạnh Russell chỉ ra
Nửa đầu cuốn sách liệt kê những thứ làm người thường bất hạnh. Bảng dưới gom vài nguyên nhân chính, kèm cách ông nhìn chúng.
| Nguyên nhân | Russell mô tả | Gợi ý của ông |
|---|---|---|
| Bi quan kiểu thời thượng | Coi chán đời là dấu hiệu sâu sắc, cho rằng mọi thứ đều vô nghĩa | Thấy rằng thái độ ấy thường là cảm xúc khoác áo lý lẽ |
| Buồn chán | Thèm kích thích liên tục, không chịu nổi một chút đơn điệu | Tập chịu một mức đơn điệu vừa phải, nhất là cho trẻ nhỏ |
| Mệt mỏi vì lo | Lo lắng chuyện chưa tới, nghĩ đi nghĩ lại lúc không làm được gì | Nghĩ kỹ đúng lúc cần, rồi gác lại; nhìn thẳng vào kịch bản tệ nhất |
| Ganh tị | So sánh với người hơn mình, mất niềm vui với những gì đang có | Tận hưởng cái đang có thay vì đo bằng cái người khác có |
| Cảm giác tội lỗi | Mang những điều cấm đoán từ nhỏ vào tuổi trưởng thành một cách vô lý | Xem xét lại bằng lý trí những điều mình tin từ thời thơ ấu |
| Sợ dư luận | Sống theo cái nhìn của những người xung quanh không cùng giá trị | Tìm môi trường hợp với mình, không để số đông áp khuôn |
Đọc bảng này gần một thế kỷ sau, nhiều người ngạc nhiên vì nó vẫn đúng. Thay "kích thích liên tục" bằng điện thoại, thay "dư luận làng xóm" bằng mạng xã hội, và bạn có một bản mô tả khá chính xác về những nỗi bất an của người đi làm ở thành phố hôm nay.
Hứng thú rộng: liều thuốc chính
Nửa sau cuốn sách bàn về những gì làm con người hạnh phúc, và khái niệm trung tâm là thứ ông gọi là hứng thú sống: một sự tò mò, thích thú với nhiều thứ trên đời. Ông so sánh hai người ăn: một người ăn vì phải ăn, một người thấy món nào cũng thú vị. Người thứ hai không chỉ ngon miệng hơn, mà sống một đời phong phú hơn.
Lời khuyên nổi tiếng nhất của ông là làm cho hứng thú của mình càng rộng càng tốt, và để phản ứng của mình trước những người, những việc mình quan tâm càng thân thiện càng tốt, thay vì thù địch. Hứng thú rộng có một lợi ích thực tế: khi một mảng đời gặp chuyện, như công việc thất bại hay một mối quan hệ đổ vỡ, ta vẫn còn những mảng khác để bám vào.
Ví dụ giả định: bà Hạnh sáu mươi lăm tuổi nghỉ hưu, mấy tháng đầu thấy trống rỗng vì cả đời chỉ có công việc và con cái. Rồi bà bắt đầu trồng lan trên sân thượng, tìm hiểu từng loại, quen thêm một nhóm bạn cùng sở thích, và dần dần thấy mỗi sáng có lý do để dậy sớm. Russell gọi những mối quan tâm như vậy là hứng thú vô tư: không vì lợi ích, không vì danh tiếng, chỉ vì bản thân việc ấy thú vị.
Bớt nghĩ về mình: không phải tự ti mà là nhìn ra ngoài
Ý thứ hai của Russell là người bất hạnh thường là người bị cuốn vào chính mình. Ông phân biệt vài kiểu: người mải nghĩ về tội lỗi của mình, người mải ngắm nghía mình và cần được ngưỡng mộ, người mải mê quyền lực. Cả ba đều có chung một điểm: thế giới chỉ còn là tấm gương phản chiếu bản thân họ.
Bớt nghĩ về mình không có nghĩa là coi thường mình, cũng không có nghĩa là thôi chăm sóc bản thân. Nó nghĩa là chuyển phần lớn sự chú ý sang những thứ bên ngoài: một vấn đề cần giải quyết, một người cần giúp, một câu hỏi đang tò mò. Nghịch lý là khi bớt soi mình, người ta thường thấy mình dễ chịu hơn, vì những nỗi lo về bản thân không còn được nuôi dưỡng liên tục.
Đặt vào đời sống hôm nay, ý này đi ngược hẳn với văn hoá liên tục tự đo, tự chụp, tự đánh giá. Russell sẽ không ngạc nhiên khi thấy nhiều người dành hàng giờ mỗi ngày để xem người khác nghĩ gì về mình rồi thấy mệt. Lời khuyên của ông đơn giản: đặt nhiều hơn tâm trí vào những thứ không phải là mình.
Tình cảm và công việc: hai trụ đời thường
Ngoài hứng thú rộng, Russell dành nhiều trang cho hai nguồn hạnh phúc rất đời: được thương yêu và có việc để làm. Về tình cảm, ông cho rằng một đứa trẻ được yêu thương vững vàng sẽ lớn lên với can đảm khám phá thế giới, còn người thiếu cảm giác được yêu dễ co về bản thân, sinh ra sợ hãi và tự thương thân. Ông phân biệt tình cảm cho đi một cách rộng rãi với tình cảm bám víu, đòi hỏi; loại thứ nhất làm người ta mạnh lên, loại thứ hai làm cả hai bên mệt.
Về công việc, ông nhận xét đầy thực tế rằng ngay cả công việc tẻ nhạt cũng đỡ khổ hơn không có gì làm, vì nó lấp thời gian và cho ta cảm giác có ích. Nhưng công việc làm người ta hạnh phúc thật sự thường có hai yếu tố: được dùng kỹ năng của mình và được xây dựng một cái gì đó. Ông thấy niềm vui của người thợ khéo tay, người làm vườn, người xây nhà giống niềm vui của nhà khoa học, vì cả hai đều thấy thứ mình làm thành hình.
Ví dụ giả định: chị Liên làm kế toán ở một công ty nhỏ, công việc lặp lại. Chị tự đặt cho mình việc xây lại hệ thống sổ sách cho gọn gàng, mỗi tháng sửa một chút. Việc vẫn là việc cũ, nhưng giờ có một thứ đang dần thành hình dưới tay chị, và Russell sẽ nói đó chính là chỗ niềm vui công việc nằm.
Nỗ lực và buông bỏ: cân bằng của Russell
Russell không phải người chỉ khuyên buông. Ông viết một chương riêng về nỗ lực và chấp nhận, cho rằng hạnh phúc không rơi từ trên trời xuống mà phải được chinh phục, nên ông mới đặt tên sách như vậy. Người muốn hạnh phúc phải chủ động xây dựng những mối quan hệ, những sở thích, công việc có ý nghĩa.
Nhưng ông cũng nói rằng nỗ lực cần đi kèm một sự chấp nhận khôn ngoan. Có những thứ không đổi được, và người khôn biết dừng tranh đấu với chúng. Ông phân biệt chấp nhận kiểu tuyệt vọng, kiểu buông xuôi, với chấp nhận kiểu hy vọng không lay chuyển: người làm việc lớn vẫn chấp nhận được những thất bại nhỏ vì mắt họ hướng về mục đích lớn hơn.
Ví dụ giả định: anh Quang làm nghiên cứu, một dự án ba năm thất bại. Theo Russell, anh nên vừa buồn vừa chấp nhận, rồi quay lại với câu hỏi khoa học mà anh vẫn còn say mê, thay vì để thất bại ấy định nghĩa cả con người mình. Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng ăn ngủ và mọi việc khác, thì đó là lúc cần nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không phải chỉ cần thêm sở thích.
Những chỗ đã cũ và đáng bàn lại
Cuốn sách viết năm 1930 và có những chỗ mang rõ dấu thời đại. Những trang Russell viết về phụ nữ, gia đình, nuôi dạy con đôi khi nghe gia trưởng, và một số nhận định về các dân tộc khác không còn đứng vững. Người đọc hôm nay nên lọc những phần đó.
Phê bình lớn hơn là cuốn sách viết từ vị trí đặc quyền. Một quý tộc trí thức có thời gian, học vấn, tiền bạc để mở rộng hứng thú. Người làm hai ca một ngày để nuôi con không dễ có được "hứng thú vô tư" ấy. Chính Russell thừa nhận sách không dành cho nỗi khổ do nghèo đói, nhưng ranh giới giữa hai loại khổ trên thực tế không rõ như ông viết.
Ngoài ra, đời riêng của Russell khá rối: bốn lần kết hôn, nhiều quan hệ đổ vỡ, căng thẳng với con cái. Có người thấy đó là lý do để nghi ngờ lời khuyên của ông; có người thấy chính điều đó làm ông chân thực, vì ông viết như một người đang tự tìm đường chứ không phải như bậc thầy đã tới đích. Dù vậy, cốt lõi của cuốn sách, hướng chú ý ra ngoài và mở rộng hứng thú, đã được nhiều nghiên cứu tâm lý về sau xem là có cơ sở, dù vẫn còn tranh luận chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Cuốn chinh phục hạnh phúc của Russell nói gì?
Sách chia hai phần: nửa đầu bàn về nguyên nhân bất hạnh như buồn chán, lo lắng, ganh tị, cảm giác tội lỗi, sợ dư luận; nửa sau bàn về nguồn hạnh phúc như hứng thú sống, tình cảm, gia đình, công việc và những mối quan tâm vô tư.
Hứng thú vô tư theo Russell là gì?
Đó là những mối quan tâm không vì lợi ích, danh tiếng hay nghĩa vụ, chỉ vì bản thân việc ấy thú vị, như trồng cây, đọc lịch sử, quan sát chim. Chúng giúp tâm trí nghỉ ngơi và làm điểm tựa khi những mảng đời khác gặp chuyện.
Bớt nghĩ về mình có phải là sống vì người khác không?
Không hẳn. Russell muốn nói đến việc chuyển sự chú ý từ những nỗi lo, sự ngắm nghía về bản thân sang thế giới bên ngoài, gồm công việc, sở thích, con người. Đó vẫn là chăm sóc bản thân, chỉ là theo cách gián tiếp.
Sách của Russell còn đúng với hôm nay không?
Phần mô tả buồn chán, ganh tị, sợ dư luận vẫn rất đúng, nhất là trong thời mạng xã hội. Nhưng một số đoạn về phụ nữ, gia đình và các dân tộc mang dấu thời đại, và sách viết từ góc nhìn của người có nhiều đặc quyền.
Russell có phải là triết gia hiện sinh không?
Không. Russell thuộc truyền thống triết học phân tích Anh, chú trọng logic và khoa học. Cuốn sách về hạnh phúc của ông là sách phổ thông, không gắn với trào lưu hiện sinh, và giọng ông lạc quan, thực tế hơn nhiều so với các nhà hiện sinh.
Khi nào lời khuyên mở rộng sở thích không đủ?
Khi nỗi buồn, sự trống rỗng kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng giấc ngủ, ăn uống, công việc, hoặc có ý nghĩ tự làm hại mình. Lúc ấy cần nói với người tin cậy và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.