Báo cáo Hạnh phúc Thế giới, ra số đầu năm 2012 và cập nhật hằng năm, xếp hạng các nước theo câu trả lời cho đúng một câu hỏi: nếu hình dung đời mình như một chiếc thang mười nấc, bạn đang đứng ở nấc nào. Bảng xếp hạng đo mức người dân tự đánh giá cuộc sống của mình, lấy trung bình nhiều năm, chứ không đo người ta cười nhiều hay ít mỗi ngày. Sáu yếu tố như thu nhập, sự hỗ trợ xã hội, tuổi thọ khoẻ mạnh thường được in kèm chỉ để giải thích vì sao các nước khác nhau, không dùng để tính ra thứ hạng.
Hiểu được mấy điều này thì sẽ đọc các tin "nước này hạnh phúc nhất", "nước kia tụt hạng" bình tĩnh hơn. Phần dưới đi qua nguồn gốc báo cáo, cách đo, sáu yếu tố, những gì nó bỏ ngoài, các lời phê bình đáng chú ý và ý nghĩa thật của nó với chính sách lẫn với đời một người bình thường.
Báo cáo này từ đâu ra và ai làm
Năm 2011, theo đề xuất của Bhutan, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua một nghị quyết mời các nước quan tâm đo hạnh phúc và phúc lợi của người dân như một phần của việc hoạch định chính sách. Bhutan vốn nổi tiếng với ý tưởng "tổng hạnh phúc quốc gia", đặt bên cạnh tổng sản phẩm quốc nội. Báo cáo Hạnh phúc Thế giới đầu tiên ra đời năm sau đó, gắn với một cuộc họp cấp cao về chủ đề này.
Báo cáo được thực hiện dưới sự bảo trợ của Mạng lưới Giải pháp Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc, do một nhóm nhà kinh tế học và nhà nghiên cứu độc lập biên tập, trong đó có John Helliwell, Richard Layard và Jeffrey Sachs. Dữ liệu chính lấy từ một cuộc thăm dò toàn cầu do công ty Gallup thực hiện mỗi năm ở hơn một trăm quốc gia.
Ngoài bảng xếp hạng, mỗi năm báo cáo có nhiều chương chuyên đề: hạnh phúc của người trẻ và người già, của người di cư, lòng tốt trong đại dịch, sự cô đơn, niềm tin xã hội. Những chương này thường giá trị hơn bảng xếp hạng, nhưng ít được báo chí nhắc vì không có con số thứ hạng để giật tít.
Bảng xếp hạng thật ra đo cái gì
Câu hỏi cốt lõi có tên là "thang Cantril", theo tên nhà nghiên cứu dư luận Hadley Cantril. Người được hỏi hình dung một chiếc thang có các nấc đánh số từ không đến mười: nấc cao nhất là cuộc sống tốt nhất có thể đối với họ, nấc thấp nhất là cuộc sống tệ nhất có thể. Họ cho biết lúc này mình cảm thấy đang đứng ở nấc nào.
Mỗi năm, ở mỗi nước, một mẫu người trưởng thành được chọn để đại diện cho dân số trả lời câu hỏi này. Vì mẫu mỗi năm không lớn, báo cáo lấy trung bình ba năm gần nhất để con số ổn định hơn, rồi xếp các nước theo con số trung bình đó.
Điều đáng nhớ là đây là đánh giá cuộc sống, tức một phán đoán có suy nghĩ khi nhìn tổng thể đời mình, không phải cảm xúc lúc này. Một người có thể đang rất mệt, rất lo trong tuần này mà vẫn đặt đời mình ở nấc khá cao vì thấy gia đình yên ổn, công việc có hướng. Ngược lại một người vui vẻ hằng ngày vẫn có thể đặt mình ở nấc thấp vì thấy tương lai bấp bênh.
Mỗi con số còn đi kèm khoảng sai số. Các nước đứng gần nhau trong bảng thường không khác nhau thật sự về mặt thống kê; chênh vài bậc trong năm không nói lên gì nhiều. Phần này hầu như không bao giờ xuất hiện trong tin tức.
Sáu yếu tố được dùng để giải thích, không để tính hạng
Khi in bảng xếp hạng, báo cáo thường chia thanh điểm của mỗi nước thành nhiều khúc màu, ứng với sáu yếu tố. Các nhà biên tập dùng chúng để giải thích phần lớn khác biệt giữa các nước. Thứ hạng thì vẫn chỉ dựa trên câu hỏi chiếc thang.
| Yếu tố | Đo bằng gì | Gợi ý điều gì |
|---|---|---|
| Thu nhập bình quân | Tổng sản phẩm trên đầu người, đã quy đổi sức mua | Điều kiện vật chất là nền móng, nhưng không phải tất cả |
| Hỗ trợ xã hội | Khi gặp khó có người thân, bạn bè để nhờ cậy không | Quan hệ gần gũi có sức nặng rất lớn |
| Tuổi thọ khoẻ mạnh | Số năm sống khoẻ dự kiến | Sức khoẻ cộng đồng gắn với đời sống tốt |
| Tự do lựa chọn | Có hài lòng với quyền tự quyết định đời mình không | Cảm giác làm chủ quan trọng với con người |
| Sự hào phóng | Tháng qua có quyên góp, giúp đỡ không | Cho đi gắn với cảm giác sống tốt |
| Cảm nhận về tham nhũng | Có thấy tham nhũng phổ biến trong chính quyền, doanh nghiệp không | Niềm tin xã hội là một phần của phúc lợi |
Phần còn lại không giải thích được bằng sáu yếu tố được gộp với một mốc so sánh là một "quốc gia tưởng tượng" có mọi chỉ số thấp nhất. Khúc này đôi khi khá lớn, cho thấy còn nhiều thứ ảnh hưởng đến cách người dân đánh giá đời mình mà mô hình chưa nắm được, như văn hoá, khí hậu, lịch sử, cách trả lời bảng hỏi.
Những gì bảng xếp hạng không đo
Niềm vui và nỗi buồn hằng ngày. Báo cáo có thu thập câu hỏi về cảm xúc hôm qua (cười nhiều không, lo nhiều không), nhưng in riêng và không dùng để xếp hạng. Có nước người dân đánh giá đời mình cao mà cảm xúc hằng ngày không nổi bật, và ngược lại.
Cảm giác có ý nghĩa. Một đời sống nhiều khó khăn nhưng thấy có nghĩa không hiện ra trong câu hỏi chiếc thang. Đây là chiều mà triết học và tâm lý học đều coi trọng.
Sự chênh lệch trong một nước. Con số trung bình che đi khoảng cách giữa thành thị và nông thôn, giàu và nghèo, già và trẻ. Báo cáo có chương riêng về bất bình đẳng hạnh phúc, nhưng bảng chính thì không thấy.
Những người khó được hỏi tới. Khảo sát qua điện thoại hay đến tận nhà vẫn khó tiếp cận người ở vùng sâu, người không có nhà, người đang nằm viện, người sống trong cơ sở tập trung.
Đời sống của từng người. Một nước đứng hạng cao không có nghĩa người dân ở đó ai cũng hài lòng, và một nước đứng hạng thấp không có nghĩa không ai sống tốt.
Những lời phê bình đáng nghe
Hình ảnh chiếc thang có thể kéo người ta nghĩ về giàu nghèo. Một số nhà nghiên cứu cho rằng hình dung "nấc thang" gợi ý thứ bậc xã hội, địa vị, của cải, nên câu trả lời nghiêng về những thứ đó hơn là về sự bình an hay tình thân. Nếu đúng, bảng xếp hạng sẽ ưu ái các nước giàu nhiều hơn mức nên có.
Văn hoá trả lời khác nhau. Ở một số nền văn hoá, người ta ngại chọn điểm cao nhất vì sợ khoe, hoặc coi khiêm tốn là đức tính. Ở nơi khác, nói mình ổn là phép lịch sự. Cùng một đời sống có thể ra con số khác nhau.
Cỡ mẫu mỗi nước khá nhỏ. Dù đã lấy trung bình ba năm, sai số vẫn đủ lớn để thứ hạng giữa bảng xáo trộn mà đời sống thật không đổi gì.
Chữ "hạnh phúc" trên tên báo cáo gây hiểu nhầm. Thứ được đo là mức hài lòng với cuộc sống. Người đọc dễ nghĩ người dân nước đứng đầu "vui nhất", trong khi chính các nhà biên tập thường nói rõ đó không phải điều họ đo.
Vì sao các nước Bắc Âu hay đứng nhóm đầu
Nhiều năm liền, các nước Bắc Âu thường nằm trong nhóm đầu bảng, và đây là chỗ hay bị kể sai nhất. Tin tức dễ vẽ ra hình ảnh người dân ở đó lúc nào cũng tươi cười, trong khi chính người Bắc Âu thường tự nhận mình kiệm lời, ít bộc lộ, mùa đông dài và tối.
Các nhà biên tập báo cáo giải thích vị trí ấy chủ yếu bằng những yếu tố mang tính xã hội: niềm tin cao giữa người với người và vào các cơ quan công quyền, hệ thống an sinh khiến người ta không quá sợ khi ốm đau, mất việc, khoảng cách giàu nghèo tương đối thấp, cảm giác được tự quyết đời mình. Nói cách khác, người ta đánh giá đời mình cao vì thấy nó vững, không nhất thiết vì thấy nó vui.
Có nhà nghiên cứu còn cho rằng người Bắc Âu đặt kỳ vọng vừa phải, coi "đủ tốt" là tốt, nên dễ hài lòng hơn. Giải thích này còn được bàn cãi, nhưng nó gợi một điều quen thuộc với người Việt: biết đủ và yên ổn là một kiểu hạnh phúc. Điều cần tránh là rút ra bài học kiểu "sống như người Bắc Âu để hạnh phúc"; nhiều thứ giúp họ đứng đầu là thành quả của thể chế và lịch sử, không phải mẹo sống cá nhân.
Đọc tin về thứ hạng hạnh phúc sao cho tỉnh
Mỗi mùa xuân, khi báo cáo ra, mạng xã hội lại đầy tin về thứ hạng. Vài câu tự hỏi giúp đọc đúng mức:
- Tin nói về điểm số hay chỉ nói về thứ hạng? Thứ hạng thay đổi vài bậc thường không đáng kể.
- Có nhắc đây là đánh giá cuộc sống, không phải niềm vui hằng ngày, không?
- Có so sánh với những năm trước theo xu hướng dài, hay chỉ bắt lấy một năm?
- Có giật tít "nước hạnh phúc nhất" như thể ai ở đó cũng hạnh phúc không?
- Có đọc tới các chương chuyên đề, nơi chứa phần lớn hiểu biết đáng giá của báo cáo, không?
Ý nghĩa lớn nhất của báo cáo nằm ở chỗ khác: nó góp phần đưa câu hỏi "người dân có sống tốt không" vào bàn làm chính sách, cạnh câu hỏi "kinh tế tăng bao nhiêu". Một số nước đã thử làm ngân sách hoặc bộ chỉ số đo phúc lợi ngoài tổng sản phẩm. Với một người bình thường, điều đáng mang về là danh sách sáu yếu tố: phần lớn trong đó, như có người để nhờ cậy, cảm giác được tự quyết, lòng hào phóng, niềm tin vào người xung quanh, là những thứ cộng đồng nhỏ của mỗi người cũng góp phần tạo nên.
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo Hạnh phúc Thế giới là gì?
Đó là báo cáo thường niên ra đời từ năm 2012, dưới sự bảo trợ của Mạng lưới Giải pháp Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc, xếp hạng các nước theo mức người dân tự đánh giá cuộc sống. Báo cáo còn có nhiều chương chuyên đề về các khía cạnh của phúc lợi.
Bảng xếp hạng hạnh phúc được tính như thế nào?
Thứ hạng dựa trên câu hỏi chiếc thang: người được hỏi tự đặt đời mình ở nấc từ không đến mười. Con số của mỗi nước là trung bình câu trả lời của một mẫu đại diện trong ba năm gần nhất, lấy từ thăm dò của Gallup.
Sáu yếu tố trong báo cáo có dùng để tính điểm không?
Không. Thu nhập, hỗ trợ xã hội, tuổi thọ khoẻ mạnh, tự do lựa chọn, sự hào phóng và cảm nhận về tham nhũng chỉ dùng để giải thích vì sao điểm các nước khác nhau. Thứ hạng vẫn chỉ dựa trên câu hỏi chiếc thang.
Nước đứng đầu bảng có phải người dân vui nhất không?
Không hẳn. Bảng xếp hạng đo mức hài lòng khi nhìn tổng thể cuộc sống, không đo niềm vui hằng ngày. Người dân một nước có thể đánh giá đời mình cao mà cảm xúc vui hằng ngày không nổi bật hơn nước khác.
Thứ hạng tụt vài bậc có đáng lo không?
Thường là không. Mỗi con số có sai số, và các nước đứng gần nhau thường không khác nhau thật sự. Nên nhìn xu hướng nhiều năm và các chương chuyên đề hơn là thứ hạng một năm.
Báo cáo hạnh phúc bị phê bình những gì?
Các lời phê bình chính là hình ảnh nấc thang có thể gợi nghĩ về giàu nghèo, mỗi nền văn hoá trả lời bảng hỏi khác nhau, cỡ mẫu nhỏ, và tên gọi "hạnh phúc" dễ khiến người đọc hiểu sai điều thật sự được đo.