Chữ nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm không phải lười biếng hay trốn tránh trách nhiệm, mà là lựa chọn giữ mình trong sạch, thảnh thơi trước danh lợi khi thấy chốn quan trường không còn chỗ cho điều đúng; ông về quê nhưng vẫn dạy học, vẫn quan tâm thời cuộc. Câu "ta dại ta tìm nơi vắng vẻ" là một cách nói ngược đầy mỉa mai, không phải lời tự nhận mình dại.
Bài này đặt bài thơ Nhàn quen thuộc trong sách giáo khoa vào đời sống của Trạng Trình, giải thích chữ nhàn theo nghĩa triết lý sống, phân biệt nó với lối sống ẩn dật tiêu cực, và gợi ý người hôm nay có thể lấy gì từ quan niệm hạnh phúc ấy. Bài không phân tích thơ theo kiểu bài văn, chỉ hỏi chữ nhàn nói gì về hạnh phúc.
Trạng Trình là ai và vì sao ông về nhàn
Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh năm 1491, quê ở làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại xưa, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Ông sống gần trọn thế kỷ mười sáu, mất năm 1585, trải qua thời Lê suy và nhà Mạc. Ông đỗ trạng nguyên năm 1535 dưới triều Mạc, khi đã hơn bốn mươi tuổi, nên người đời gọi là Trạng Trình.
Theo các sách sử và truyền lại, ông làm quan khoảng tám năm, từng dâng sớ xin chém những kẻ lộng thần nhưng không được nghe, rồi cáo quan về quê. Ông dựng am Bạch Vân, mở trường dạy học, lập quán Trung Tân bên sông. Học trò của ông về sau có nhiều người thành danh. Những lời ông khuyên các thế lực đương thời được truyền tụng thành giai thoại, phần nhiều khó kiểm chứng, nhưng cho thấy người đời vẫn coi ông là người có tầm nhìn về thời cuộc.
Chi tiết này quan trọng để hiểu chữ nhàn. Ông không về nhàn vì chưa từng thử gánh việc đời, cũng không vì chán mọi thứ. Ông về sau khi đã làm, đã lên tiếng, và thấy lời mình không được dùng. Chữ nhàn của ông là lựa chọn của người có học, có chính kiến, trước một hoàn cảnh không cho phép làm điều đúng.
Bài thơ Nhàn: một cách sống được kể bằng tám câu
Bài thơ Nhàn viết bằng chữ Nôm, thường được xếp vào tập thơ Nôm gắn với tên ông, mở đầu bằng hình ảnh một mai, một cuốc, một cần câu, thơ thẩn dù ai vui thú nào. Đó là những vật dụng của người làm vườn, đi câu, những việc chân tay giản dị. Chữ "thơ thẩn" gợi một tâm thế không vội, không bon chen.
Hai câu tiếp theo là cặp câu nổi tiếng nhất: ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ; người khôn, người đến chốn lao xao. Đọc lướt thì tưởng ông tự nhận dại, khen người khác khôn. Đọc kỹ thì thấy giọng mỉa mai: cái khôn của người đời là chen vào chốn lao xao danh lợi, cái dại của ông là đứng ngoài. Trong thế giới lộn xộn, ai mới thật sự khôn?
Các câu sau tả nếp sống thuận theo mùa, ăn những gì mùa nào thức nấy, tắm ở hồ sen ao làng, rồi kết bằng ý ngồi dưới gốc cây uống rượu, nhìn phú quý như giấc chiêm bao. Toàn bài không có một lời than phiền nào về cái thiếu. Cái giàu ở đây là cái giàu của thời gian, của sự thanh thản, của việc sống đúng nhịp với tự nhiên.
Chữ nhàn có nghĩa gì, không có nghĩa gì
Nhàn là thân nhàn và tâm nhàn. Thân nhàn là bớt việc tranh giành, chạy vạy. Nhưng quan trọng hơn là tâm nhàn: không bị danh lợi kéo đi, không lo được mất. Người thân bận mà tâm nhàn vẫn là người nhàn; người thân rảnh mà tâm rối thì chưa nhàn.
Nhàn không phải là không làm gì. Trong chính bài thơ có cuốc, có cần câu. Trong đời thật, ông dạy học, viết sách, giao du với nhiều người. Nhàn của ông là làm những việc mình thấy đáng làm, theo nhịp của mình, không phải nằm không.
Nhàn không phải là thờ ơ với đời. Thơ ông có nhiều bài phê phán thói đời đen bạc, chuyện tình người thay đổi theo tiền tài. Người thờ ơ không viết những bài như vậy. Nhàn là giữ khoảng cách để nhìn rõ hơn, không phải quay lưng.
Nhàn gắn với giữ mình. Trong bối cảnh quan trường đầy toan tính, về nhàn là một cách giữ cho mình trong sạch. Hạnh phúc của người nhàn có một phần là hạnh phúc của lương tâm yên ổn.
Vậy có phải trốn đời không: hai cách nhìn
Từ xưa đã có hai luồng ý kiến. Luồng thứ nhất cho rằng người có tài mà lui về là phụ lòng xã hội, nhất là trong thời loạn, khi dân cần người giỏi. Nhiều nhà Nho đề cao việc ra giúp đời, coi ẩn dật là lựa chọn kém hơn. Cách nhìn này có lý: nếu mọi người tử tế đều rút lui, chốn quan trường chỉ còn lại kẻ xấu.
Luồng thứ hai cho rằng khi không thể làm điều đúng ở vị trí của mình, rút lui là cách giữ khí tiết, và đóng góp theo đường khác. Chính Khổng Tử từng nói nước có đạo thì ra làm, nước không có đạo thì lui về. Nguyễn Bỉnh Khiêm không bỏ hẳn: ông dạy học, đào tạo những người về sau làm việc lớn. Đó cũng là một cách giúp đời.
Có lẽ câu trả lời công bằng là: chữ nhàn có thể là trốn đời, có thể không, tuỳ vào người thực hành nó. Với Trạng Trình, phần lớn bằng chứng cho thấy đó là một lựa chọn có trách nhiệm. Với một người hôm nay dùng chữ nhàn để bỏ mặc mọi nghĩa vụ với gia đình và cộng đồng, thì đó là trốn đời mượn danh người xưa.
Khi cái bận trở thành niềm tự hào
Đời sống hôm nay có một nghịch lý mà Trạng Trình chắc sẽ thấy lạ: nhiều người tự hào vì mình bận. Câu "dạo này bận lắm" vừa là lời than vừa là lời khoe, ngầm nói rằng mình quan trọng, được cần đến. Rảnh rỗi thì bị coi như dấu hiệu thiếu năng lực hay thiếu chí tiến thủ. Trong bối cảnh ấy, chữ nhàn dễ bị nghe như lời bào chữa của người kém cỏi.
Bài thơ Nhàn đảo ngược thứ bậc đó. Người "khôn" chen vào chốn lao xao thì bận, nhưng cái bận ấy phục vụ cái gì? Nếu câu trả lời là để có thêm danh, thêm lợi, thêm một bậc trong cuộc đua mà chính mình cũng không rõ đích, thì có lẽ cái bận ấy không đáng tự hào bằng ta tưởng. Phú quý, theo câu kết của bài thơ, nhìn kỹ chỉ như giấc chiêm bao.
Triết gia La Mã Seneca, sống trước Nguyễn Bỉnh Khiêm hơn một nghìn bốn trăm năm, cũng viết một khảo luận về sự ngắn ngủi của đời người, trong đó ông chê những người bận rộn suốt đời mà không bao giờ thật sự sống, cho tới khi già mới nhận ra thời gian đã đi đâu mất. Hai người ở hai đầu thế giới, hai thời đại khác nhau, cùng chỉ vào một điều: thời gian dành cho chính mình và cho điều mình quý là thứ giàu có không dễ thay bằng thứ khác.
Điều này không có nghĩa là mọi sự bận rộn đều vô ích. Người mẹ bận vì con nhỏ, người thợ bận vì mùa việc, người thầy thuốc bận vì ca trực, đó là cái bận có ý nghĩa. Câu hỏi chữ nhàn đặt ra chỉ là: cái bận của mình đang phục vụ điều gì.
Chữ nhàn cho người đi làm hôm nay
Không cần bỏ việc mới được nhàn. Phần cốt lõi của nhàn là tâm không bị kéo đi bởi những cuộc đua không phải của mình. Có thể vẫn đi làm, vẫn có trách nhiệm, nhưng chọn không tham gia những cuộc tranh giành vô nghĩa ở cơ quan, không chạy theo mọi danh hiệu.
Tìm "nơi vắng vẻ" của riêng mình. Không phải ai cũng về quê được. Nhưng ai cũng có thể có một khoảng vắng vẻ trong tuần: một buổi sáng làm vườn, một giờ đọc sách, một lần đi bộ không mang điện thoại. Đó là am Bạch Vân phiên bản nhỏ.
Ví dụ giả định. Anh Hùng, 50 tuổi, làm kỹ sư ở Hải Phòng, từng chạy đua chức vụ suốt mười năm. Khi nhận ra mình chẳng còn thời gian cho vườn cây và cháu nhỏ, anh xin chuyển sang một vị trí chuyên môn ít áp lực hơn, chấp nhận thu nhập giảm. Anh vẫn làm việc chăm chỉ, chỉ là không còn đua. Đó là một kiểu chữ nhàn hôm nay.
Nhàn đòi một điều kiện tối thiểu. Cần thẳng thắn: nhàn dễ hơn với người đã có nền tảng đủ sống. Trạng Trình về nhàn sau khi đã đỗ đạt, có ruộng vườn. Với người đang lo cơm áo hằng ngày, chữ nhàn có thể chỉ ở mức tâm, chưa thể ở mức thân, và điều đó không có gì đáng hổ thẹn.
Chữ nhàn trong dòng chảy tư tưởng phương Đông
Chữ nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm có gốc rễ ở nhiều dòng tư tưởng. Từ đạo Lão là ý tri túc, biết đủ, sống thuận tự nhiên. Từ Nho gia là ý giữ khí tiết, lui về khi đạo không được dùng. Từ tinh thần Thiền là sự thanh thản trước được mất. Ông không thuộc riêng dòng nào, mà gom lại thành một lối sống rất Việt.
Trước ông có Chu Văn An treo mũ từ quan về núi Phượng Hoàng dạy học, có Nguyễn Trãi lui về Côn Sơn. Sau ông có Nguyễn Công Trứ với lối sống ngất ngưởng, Nguyễn Khuyến với những bài thơ thu ở quê. Mỗi người một hoàn cảnh, nhưng đều cho thấy trong văn hoá Việt, rút lui về một nếp sống giản dị không bị coi là thất bại, mà có thể là một lựa chọn đáng kính.
Điều này đáng suy nghĩ trong thời hôm nay, khi thành công thường được đo bằng việc leo cao, đi xa, có nhiều. Chữ nhàn nhắc rằng còn một thước đo khác: sống có giữ được mình không, có thời gian cho điều mình quý không, tâm có yên không. Đó là những câu hỏi về hạnh phúc mà người xưa đã trả lời bằng chính đời mình.
Câu hỏi thường gặp
Chữ nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm có nghĩa là gì?
Là lối sống thảnh thơi, giữ mình trong sạch, không bị danh lợi chi phối, thuận theo tự nhiên. Nhàn của ông gồm cả thân nhàn và tâm nhàn, nhưng không phải lười biếng hay thờ ơ với đời.
Câu "ta dại ta tìm nơi vắng vẻ" có ý gì?
Đây là cách nói ngược mang giọng mỉa mai. Cái gọi là khôn của người đời là chen vào chốn danh lợi lao xao; cái dại của nhà thơ là đứng ngoài. Thực chất ông cho rằng lựa chọn của mình mới là sáng suốt.
Nguyễn Bỉnh Khiêm về nhàn có phải là trốn đời không?
Phần lớn bằng chứng cho thấy không. Ông làm quan, dâng sớ, chỉ lui về khi lời mình không được nghe. Ở quê ông vẫn dạy học, đào tạo nhiều người tài và vẫn quan tâm thời cuộc.
Người hôm nay có thể sống nhàn mà vẫn đi làm không?
Có. Phần cốt lõi của nhàn là tâm không bị cuốn vào những cuộc đua không phải của mình. Có thể vẫn làm việc chăm chỉ, chỉ là không chạy theo mọi danh hiệu, giữ thời gian cho những điều mình quý.
Am Bạch Vân là gì?
Là nơi Nguyễn Bỉnh Khiêm dựng để ở và dạy học sau khi cáo quan về quê, ở vùng đất nay thuộc thành phố Hải Phòng. Tên am cũng gắn với hiệu Bạch Vân cư sĩ của ông.
Chữ nhàn khác lười biếng thế nào?
Người lười tránh việc vì ngại. Người nhàn vẫn làm những việc mình thấy đáng làm, chỉ là theo nhịp của mình và không bị danh lợi kéo đi. Trong bài thơ Nhàn vẫn có mai, có cuốc, có cần câu.