Chủ nghĩa hiện sinh là trào lưu triết học cho rằng con người không sinh ra với một bản chất hay số phận định sẵn: ta có mặt trên đời trước, rồi tự làm nên mình qua những lựa chọn và hành động. Câu tóm gọn nổi tiếng của Jean-Paul Sartre là "tồn tại có trước bản chất".
Ở Việt Nam, chữ "hiện sinh" từng gắn với một thời văn chương và lối sống đô thị miền Nam những năm sáu mươi, bảy mươi, có khi bị hiểu thành buông thả, chán đời. Thật ra cốt lõi của nó là một đòi hỏi khá nghiêm khắc: bạn tự do, nên bạn chịu trách nhiệm về con người mình trở thành. Dưới đây là câu then chốt ấy nói cho dễ hiểu, những gương mặt chính, các phê bình đáng nghe và cách nó chạm vào chuyện hạnh phúc.
Con dao rọc giấy và con người
Tháng mười năm 1945, ở Paris vừa ra khỏi chiến tranh, Sartre có một buổi nói chuyện đông đến mức người nghe chen chúc tới ngất xỉu. Bài nói ấy về sau in thành cuốn mỏng mang tên chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa nhân văn, và là cửa ngõ dễ nhất để vào trào lưu này.
Ông lấy ví dụ một con dao rọc giấy. Người thợ làm ra nó đã có sẵn trong đầu ý niệm về nó: dùng để làm gì, hình dạng ra sao, làm thế nào. Với con dao, bản chất có trước sự tồn tại. Nhiều quan niệm truyền thống nhìn con người theo cách tương tự: có một bản chất người, một khuôn mẫu, một vai trò định sẵn, và mỗi người sinh ra để thực hiện nó.
Sartre đảo ngược. Với con người, ta xuất hiện trên đời trước, chưa là gì cả, rồi qua từng việc mình làm mới định nghĩa mình là ai. Không có bản vẽ nào trước. Một người không "bản chất là kẻ hèn" rồi mới hành động hèn; người ấy trở thành kẻ hèn qua những lần chọn né tránh. Và cũng vì thế, người ấy luôn còn khả năng chọn khác.
Câu này nghe trừu tượng nhưng chạm tới những câu nói rất quen: "tính nó vậy rồi", "số mình khổ", "con nhà nòi". Chủ nghĩa hiện sinh không phủ nhận hoàn cảnh, nhưng nó không cho phép ta dùng hoàn cảnh để thôi chịu trách nhiệm.
Những gương mặt chính của trào lưu
Søren Kierkegaard. Triết gia Đan Mạch thế kỷ mười chín, người đặt cá nhân, lựa chọn và lo âu vào trung tâm, thường được coi là người mở đường, dù ông viết từ góc của một người có đức tin.
Jean-Paul Sartre. Gương mặt tiêu biểu nhất, tác giả của tồn tại và hư vô năm 1943, tiểu thuyết buồn nôn năm 1938 và nhiều vở kịch. Ông nhấn mạnh tự do tuyệt đối và trách nhiệm đi kèm.
Simone de Beauvoir. Bạn đời và người đối thoại lớn nhất của Sartre. Bà viết về đạo đức của sự mơ hồ và cuốn giới tính thứ hai năm 1949, với ý nổi tiếng rằng người ta không sinh ra là phụ nữ mà trở thành phụ nữ, áp dụng tinh thần hiện sinh vào thân phận phụ nữ.
Albert Camus. Thường được xếp vào nhóm này dù chính ông từ chối nhãn hiện sinh. Ông nổi tiếng với khái niệm phi lý và hình ảnh Sisyphus.
Những người khác. Karl Jaspers và Gabriel Marcel đại diện cho dòng hiện sinh có đức tin; Martin Heidegger có ảnh hưởng lớn tới trào lưu nhưng cũng từ chối bị gọi là nhà hiện sinh. Trào lưu này vì thế giống một không khí chung hơn là một trường phái có điều lệ.
Ba cảm xúc nền: lo âu, bị bỏ rơi, tuyệt vọng
Trong bài nói năm 1945, Sartre nhắc ba chữ nghe rất u ám mà ông bảo đều mang nghĩa tích cực. Chữ đầu là lo âu: khi chọn cho mình, ta đồng thời ngầm nói rằng đây là cách một con người nên sống, nên lựa chọn nào cũng mang sức nặng. Người không thấy lo khi chọn là người đang tự lừa mình rằng việc chọn chẳng có gì quan trọng.
Chữ thứ hai là bị bỏ rơi: không có ai đặt sẵn luật cho ta, không có bản đồ trọn vẹn, kể cả khi ta đi hỏi lời khuyên. Sartre kể chuyện một học trò thời chiến phải chọn giữa ở lại chăm mẹ già cô độc hay đi theo kháng chiến. Không học thuyết nào cho cậu đáp án; ngay cả việc chọn đi hỏi ai cũng đã là một lựa chọn, vì cậu phần nào biết người ấy sẽ khuyên gì.
Chữ thứ ba là tuyệt vọng, theo nghĩa thôi hy vọng vào những gì nằm ngoài tầm tay. Ta chỉ dựa được vào những gì ý chí và hành động của mình chạm tới. Điều này không có nghĩa là bỏ cuộc, mà là thôi chờ đợi người khác hay hoàn cảnh đổi giùm, và bắt tay làm phần của mình.
Hiện sinh và hạnh phúc: một quan hệ lạ
Chủ nghĩa hiện sinh ít khi nói thẳng về hạnh phúc, và đó là điều đáng chú ý. Với các nhà hiện sinh, câu hỏi chính không phải "làm sao để vui", mà là "làm sao để sống thật": sống với lựa chọn của mình, không đổ cho số phận, không trốn vào vai diễn xã hội. Hạnh phúc, nếu đến, là hệ quả phụ của một đời sống như vậy.
Ví dụ giả định: anh Khoa ba mươi lăm tuổi làm kế toán vì gia đình bảo ngành này ổn định, dù anh luôn thích làm mộc. Một ngày anh nhận ra suốt mười năm mình đã sống như thể không có lựa chọn. Tinh thần hiện sinh không bảo anh phải bỏ việc ngay, mà bảo anh thừa nhận rằng việc ở lại cũng là một lựa chọn mỗi ngày. Khi thấy được điều đó, anh có thể ở lại mà không oán trách, hoặc dần dần chuyển hướng mà không đổ lỗi cho ai.
Nhiều người thấy điều này vừa nặng nề vừa giải phóng. Nặng nề vì không còn ai để đổ lỗi; giải phóng vì đời mình chưa bao giờ bị đóng khung. Có một kiểu bình yên đến từ việc biết mình đang sống cuộc đời do chính mình chọn, kể cả khi cuộc đời ấy không hề dễ dàng.
Vào hiện sinh qua văn chương
Một điểm đặc biệt của trào lưu này là các triết gia của nó cũng là nhà văn, nhà soạn kịch. Họ tin rằng những câu hỏi về tự do, lo âu, ý nghĩa sống được hiểu rõ nhất khi đặt vào một con người cụ thể trong một tình huống cụ thể, chứ không phải trong định nghĩa. Vì thế với nhiều người, cửa vào dễ nhất không phải sách triết mà là tiểu thuyết.
Tiểu thuyết buồn nôn của Sartre kể về một người đàn ông bỗng thấy mọi đồ vật quanh mình trở nên thừa thãi, không lý do, và cảm giác ấy làm anh choáng váng. Người xa lạ của Camus kể về một nhân viên văn phòng sống thờ ơ trước những gì xã hội đòi anh phải cảm thấy. Các tiểu thuyết của Beauvoir đặt câu hỏi tự do vào chuyện tình yêu, tuổi già, quan hệ giữa người với người.
Trào lưu cũng nhận Dostoevsky và Kafka làm người đi trước, dù hai nhà văn này không tự gọi mình là hiện sinh. Những nhân vật của họ vật lộn với tự do, tội lỗi, sự vô lý của bộ máy, nỗi cô đơn giữa đám đông. Đọc họ, người ta cảm được tinh thần hiện sinh trước khi cần tới bất kỳ thuật ngữ nào. Lời khuyên cho người mới bắt đầu là đọc một cuốn tiểu thuyết trước, rồi mới mở cuốn triết, để có một hình ảnh sống động làm điểm tựa.
Những phê bình đáng nghe
Phê bình lớn nhất là chủ nghĩa hiện sinh, nhất là Sartre thời đầu, thổi phồng tự do. Một đứa trẻ sinh ra trong nghèo khó, một người mang bệnh hiểm nghèo, một phụ nữ trong xã hội trọng nam không thể "tự chọn" theo nghĩa của một trí thức Paris. Chính Beauvoir và Merleau-Ponty đã sửa lại: tự do luôn là tự do trong một hoàn cảnh, bị thân xác, lịch sử và người khác giới hạn. Về sau Sartre cũng điều chỉnh quan điểm theo hướng này.
Phê bình thứ hai là nó dễ bị hiểu thành chủ nghĩa cá nhân cực đoan, "tôn thờ" bản ngã, bỏ qua bổn phận với gia đình và cộng đồng. Đọc kỹ thì Sartre nói ngược lại: khi chọn cho mình, ta chọn cho cả con người, nên trách nhiệm là phổ quát. Nhưng cách diễn đạt của trào lưu đôi khi khiến người đọc vội hiểu sai.
Phê bình thứ ba đến từ khoa học hiện đại: di truyền, tính khí, môi trường lúc nhỏ ảnh hưởng rất nhiều tới con người ta trở thành. Nói con người "không có bản chất" có vẻ trái với những hiểu biết ấy. Người bênh vực trả lời rằng hiện sinh không phủ nhận các ảnh hưởng, nó chỉ khẳng định rằng chúng không quyết định trọn vẹn, vẫn còn một phần là việc của ta.
Dùng được gì từ tinh thần hiện sinh
Vài thói quen nghĩ rút từ trào lưu này, dùng được trong tuần làm việc bình thường:
- Thay câu "tính mình nó vậy" bằng "từ trước tới giờ mình hay chọn như vậy" — câu sau để ngỏ khả năng đổi.
- Nhận ra những việc mình bảo "bắt buộc" mà thật ra là lựa chọn, kể cả lựa chọn đáng làm.
- Khi xin lời khuyên, để ý mình đang chọn hỏi ai và vì sao.
- Tách hoàn cảnh không đổi được với phần phản ứng mình vẫn làm chủ.
- Không dùng tự do của mình để phủi bỏ trách nhiệm với người phụ thuộc vào mình.
Những thói quen này nhỏ nhưng tích luỹ lâu thì đổi cách một người nhìn chính mình. Ví dụ giả định: chị Thảo tập thay câu "mình bị bắt phải tăng ca" bằng "mình chọn tăng ca tháng này vì cần trả nợ nhà". Việc vẫn vậy, mệt vẫn vậy, nhưng chị thấy mình là người cầm lái chứ không phải hành khách bị kéo đi.
Chủ nghĩa hiện sinh không phải triết lý của sự chán đời. Nó giống một lời nhắc liên tục rằng bạn vẫn đang viết đời mình, kể cả khi bạn tưởng đã đặt bút xuống từ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Tồn tại có trước bản chất nghĩa là gì?
Nghĩa là con người xuất hiện trên đời trước, chưa có khuôn mẫu định sẵn, rồi qua lựa chọn và hành động mới tự làm nên mình là ai. Khác với đồ vật, vốn được thiết kế theo một ý niệm có trước khi nó được làm ra.
Chủ nghĩa hiện sinh có phải là sống buông thả không?
Không. Ở Việt Nam chữ này từng bị gắn với lối sống buông thả, nhưng cốt lõi của trào lưu là tự do đi liền với trách nhiệm. Bạn tự chọn nên bạn không thể đổ lỗi cho số phận hay người khác về con người mình.
Camus có phải là nhà hiện sinh không?
Camus thường được xếp vào nhóm hiện sinh và cùng thời với Sartre, nhưng chính ông nhiều lần từ chối nhãn này. Ông muốn được nhìn như người bàn về cái phi lý, và giữa ông với Sartre có những bất đồng lớn.
Chủ nghĩa hiện sinh có chống lại mọi niềm tin không?
Không hẳn. Có dòng hiện sinh vô thần như Sartre và dòng hiện sinh có đức tin như Kierkegaard, Jaspers, Marcel. Điểm chung là đặt cá nhân cụ thể, lựa chọn và trách nhiệm vào trung tâm, không phải một quan điểm chung về niềm tin.
Simone de Beauvoir đóng góp gì cho chủ nghĩa hiện sinh?
Bà mở rộng tinh thần hiện sinh sang thân phận phụ nữ trong cuốn giới tính thứ hai, và nhấn mạnh rằng tự do luôn nằm trong hoàn cảnh cụ thể. Đây là một chỉnh sửa quan trọng cho quan niệm tự do quá tuyệt đối của Sartre thời đầu.
Nên đọc tác phẩm hiện sinh nào trước?
Bài nói chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa nhân văn của Sartre ngắn và dễ nhất. Sau đó có thể đọc tiểu thuyết người xa lạ của Camus, rồi đến các tác phẩm dày hơn như tồn tại và hư vô khi đã quen cách nghĩ.