Có, theo khá nhiều nghiên cứu: giúp đỡ người khác, tặng quà hay dành thời gian làm việc có ích cho người khác thường làm chính người cho thấy vui hơn, có khi hơn cả khi tiêu cùng thứ đó cho bản thân. Nhưng niềm vui ấy có điều kiện: nó rõ nhất khi việc cho là tự nguyện, khi người cho thấy được tác dụng của mình, và khi việc cho nối họ với người khác. Những lần làm lại quy mô lớn thấy hiệu ứng nhỏ hơn phát hiện ban đầu, và cho đi quá sức thì dẫn tới kiệt quệ chứ không phải hạnh phúc.
Phần dưới kể lại những thí nghiệm nổi tiếng, các điều kiện làm cho việc cho đi mang lại niềm vui, chuyện tình nguyện và sức khoẻ, các triết gia nghĩ gì về lòng hào phóng, mặt trái ít được nói, và vài cách cho đi không cần nhiều tiền.
Thí nghiệm những phong bì tiền
Năm 2008, ba nhà tâm lý học Elizabeth Dunn, Lara Aknin và Michael Norton làm một thí nghiệm đơn giản. Buổi sáng, họ đưa cho những người đi đường một phong bì có một khoản tiền nhỏ, kèm lời dặn ngẫu nhiên: hoặc tiêu cho bản thân trước buổi chiều, như trả hoá đơn, mua món mình thích; hoặc tiêu cho người khác, như mua quà, góp cho việc từ thiện. Buổi tối, họ gọi điện hỏi tâm trạng.
Những người được dặn tiêu cho người khác báo cáo vui hơn những người tiêu cho bản thân. Điều thú vị hơn: khi hỏi một nhóm khác đoán trước kết quả, phần đông đoán ngược lại, cho rằng tiêu cho mình sẽ vui hơn. Tức là con người không giỏi đoán điều gì làm mình vui, và thường đánh giá thấp niềm vui của việc cho.
Cùng bài báo đó, các tác giả còn khảo sát và thấy người dành phần chi tiêu nhiều hơn cho người khác thường hạnh phúc hơn, dù tổng thu nhập ngang nhau. Phần này là tương quan nên chỉ có tính gợi ý. Thí nghiệm phong bì mới là chỗ làm nghiên cứu này nổi tiếng, vì nó chia nhóm ngẫu nhiên, gần với nhân quả hơn.
Lặp lại ở nhiều nơi, kể cả ở trẻ nhỏ
Một câu hỏi tự nhiên là: liệu đây có phải đặc điểm của người ở nước giàu, nơi tiêu cho người khác là món xa xỉ? Aknin và cộng sự đem câu hỏi này đi nhiều nước, có cả những nơi thu nhập thấp. Họ nhờ người tham gia nhớ lại một lần tiêu cho người khác hoặc cho mình, rồi đo tâm trạng. Ở nhiều nơi khác nhau, nhớ lại lần cho người khác đi kèm tâm trạng tốt hơn.
Họ cũng làm thí nghiệm với trẻ chưa tới hai tuổi. Trẻ được nhận vài món ăn vặt, sau đó được mời đưa một món cho một con rối. Theo người quan sát chấm qua nét mặt, trẻ tỏ ra vui hơn khi tự đưa món từ phần của mình so với khi tự nhận thêm. Kết quả gợi ý niềm vui khi cho có thể xuất hiện rất sớm, trước khi trẻ học được chuẩn mực xã hội.
Nhưng khoa học không dừng ở những kết quả đẹp. Về sau, một nhóm nghiên cứu, trong đó có chính Aknin, tổ chức làm lại thí nghiệm theo cách đăng ký trước, với cỡ mẫu lớn hơn, ở nhiều phòng thí nghiệm. Hiệu ứng vẫn theo cùng hướng nhưng nhỏ hơn đáng kể so với công bố ban đầu. Đây là kiểu kết quả đáng tin: có thật, nhưng khiêm tốn.
Khi nào cho đi thật sự làm người ta vui
Khi tự nguyện. Các nghiên cứu theo hướng thuyết tự quyết thấy giúp người vì muốn giúp thì làm người giúp vui hơn, còn giúp vì bị ép, vì sợ mang tiếng thì gần như mất lợi ích đó, có khi còn thấy bực.
Khi thấy được tác dụng. Biết món quà, sự giúp đỡ của mình đến tay ai, đem lại điều gì làm niềm vui rõ hơn. Góp vào một quỹ chung mà không biết tiền đi đâu ít đem lại cảm giác ấy.
Khi có kết nối với người nhận. Aknin và cộng sự thấy việc cho đem lại nhiều niềm vui hơn khi nó tạo cơ hội gặp gỡ, trò chuyện, chứ không chỉ chuyển giao. Mời một người bạn bữa cơm và ngồi ăn cùng khác với gửi tiền cho người đó.
Khi vừa sức. Cho trong khả năng thì nhẹ lòng; cho đến mức gia đình mình thiếu thốn thì niềm vui nhanh chóng thành lo âu và trách móc.
Khi không đổi lấy lời khen. Cho để được thấy, được ghi tên không sai, nhưng niềm vui khi đó phụ thuộc vào phản ứng của người khác, dễ hụt hẫng khi không ai để ý.
Tình nguyện, sức khoẻ và chuyện nhân quả
Nhiều nghiên cứu theo dõi dài hạn, nhất là ở người lớn tuổi, thấy những người làm tình nguyện đều đặn có sức khoẻ tốt hơn và sống lâu hơn những người không làm. Tin tức thường đưa kết quả này dưới dạng "giúp người giúp bạn sống thọ".
Cần đọc cẩn thận. Người khoẻ thì mới đi làm tình nguyện được, người có nhiều bạn bè thì dễ được rủ đi hơn, người có điều kiện kinh tế thì có thời gian rảnh hơn. Các nhà nghiên cứu cố gắng tính đến những yếu tố này, nhưng không loại hết được. Vì vậy cách nói đúng mức là: làm tình nguyện đi kèm sức khoẻ tốt hơn, và có thể một phần là do chính việc tình nguyện, qua việc giữ người ta năng động, có quan hệ, có cảm giác mình còn có ích.
Có người dùng cụm "niềm vui của người giúp" để tả cảm giác ấm áp, nhẹ nhõm sau khi giúp ai đó. Cảm giác này có thật với nhiều người, nhưng không nên biến nó thành lý do chính để giúp người. Các triết gia nhắc rằng nếu chỉ giúp để mình thấy dễ chịu, ta dễ chọn cách giúp làm mình vui chứ không phải cách giúp người kia cần.
Các triết gia nói gì về lòng hào phóng
Aristotle coi hào phóng là một đức hạnh nằm giữa hai thái cực: keo kiệt và hoang phí. Người hào phóng cho đúng người, đúng lúc, đúng mức, và cho với niềm vui hoặc ít nhất không khó chịu. Cho mà nhăn nhó, theo ông, chưa phải hào phóng thật. Cho quá mức đến mức không còn gì để lo cho người thân cũng không phải đức hạnh mà là thiếu suy xét.
Seneca viết cả một bộ sách bàn về ân huệ: nên làm ơn thế nào cho người nhận không thấy nhục, không thấy bị trói buộc. Ông khuyên làm ơn như gieo hạt, không chờ đếm lãi, và quên nhanh điều mình đã cho, nhớ lâu điều mình đã nhận.
Người Việt có những cách nói gần gũi: "lá lành đùm lá rách", "thương người như thể thương thân", và chữ Hán Việt "thi ân bất cầu báo", làm ơn không mong trả. Những câu ấy cho thấy văn hoá Việt vốn coi trọng việc cho đi, đồng thời cũng biết tới mặt tế nhị của nó: cho làm sao để người nhận giữ được thể diện.
Mặt trái ít được nói của việc cho đi
Kiệt sức vì lòng trắc ẩn. Người chăm người bệnh lâu ngày, nhân viên y tế, người làm công tác xã hội có thể rơi vào trạng thái cạn kiệt cảm xúc, thấy tê liệt trước nỗi đau người khác. Đây không phải vì họ kém tử tế, mà vì cho đi liên tục mà không được bù lại.
Người cho dễ bị lợi dụng. Nhà tâm lý học tổ chức Adam Grant thấy những người hay cho đi ở nơi làm việc có mặt ở cả nhóm thành công nhất lẫn nhóm kém nhất. Khác biệt nằm ở chỗ biết giữ ranh giới, biết nhận ra người chỉ biết lấy, và biết lo cho mình.
Cho để kiểm soát. Có những sự giúp đỡ đi kèm điều kiện ngầm, khiến người nhận cảm thấy phải nghe theo. Trong gia đình, đây là nguồn gốc của nhiều căng thẳng giữa các thế hệ.
Khi nào cần dừng lại. Nếu việc giúp người làm mình mất ngủ, cáu kỉnh kéo dài, thấy trống rỗng, bỏ bê sức khoẻ, đó là dấu hiệu cần nghỉ, cần chia sẻ gánh với người khác. Nếu tình trạng nặng, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Cho đi không cần nhiều tiền
Phần lớn nghiên cứu nói về tiền vì dễ đo, nhưng những hình thức cho khác có khi đem lại nhiều kết nối hơn. Ví dụ giả định, những việc nhỏ một người có thể làm trong tuần:
- Dành một buổi chiều nghe trọn câu chuyện của cha mẹ, không vừa nghe vừa xem điện thoại.
- Kèm một bạn trẻ mới vào nghề những việc mình đã thạo.
- Nấu thêm một phần cơm mang sang cho hàng xóm già ở một mình, và ngồi lại hỏi chuyện.
- Tham gia một buổi dọn dẹp chung của khu phố.
- Nói lời cảm ơn, lời ghi nhận cụ thể với một đồng nghiệp hay làm âm thầm.
Mỗi việc đều thoả ba điều kiện đã nói: tự nguyện, thấy được tác dụng, có kết nối. Cho đi khi ấy không còn là bài tập để vui hơn, mà là một phần tự nhiên của sống giữa người với người.
Cũng nên nhớ rằng nhận cũng là một phần của vòng cho và nhận. Có những người chỉ quen cho, ngại nhận, sợ làm phiền. Nhưng khi ta để người khác giúp mình, ta cũng đang cho họ cơ hội thấy mình có ích, đúng thứ niềm vui mà các nghiên cứu ở trên đã mô tả. Một cộng đồng tốt không phải nơi vài người cho mãi, mà là nơi ai cũng có lúc cho, có lúc nhận.
Câu hỏi thường gặp
Cho đi có làm người ta hạnh phúc hơn không?
Nhiều nghiên cứu cho thấy có. Trong thí nghiệm của Dunn, Aknin và Norton, người được dặn tiêu tiền cho người khác vui hơn người tiêu cho bản thân. Tuy vậy các lần làm lại quy mô lớn thấy hiệu ứng nhỏ hơn, nên nên hiểu là có thật nhưng khiêm tốn.
Vì sao giúp người khác lại làm mình vui?
Có nhiều giải thích: giúp người tạo kết nối xã hội, cho cảm giác mình có ích và có năng lực, và có thể là đặc điểm hình thành qua tiến hoá vì con người sống theo nhóm. Niềm vui rõ nhất khi việc giúp là tự nguyện.
Làm tình nguyện có giúp sống lâu hơn không?
Người làm tình nguyện thường khoẻ và sống lâu hơn, nhưng đây chủ yếu là tương quan. Người khoẻ và có điều kiện mới dễ đi tình nguyện, nên không thể nói chắc tình nguyện là nguyên nhân, dù có thể đóng góp một phần.
Cho đi bao nhiêu là đủ?
Không có con số chung. Aristotle khuyên cho đúng người, đúng lúc, đúng mức. Cho trong khả năng thì nhẹ lòng, cho đến mức gia đình thiếu thốn hay bản thân kiệt sức thì không còn là đức hạnh và cũng không làm ai hạnh phúc.
Kiệt sức vì giúp người là gì?
Đó là trạng thái cạn kiệt cảm xúc ở người phải chăm sóc, giúp đỡ người khác liên tục, như người chăm bệnh nhân lâu ngày hay nhân viên y tế. Dấu hiệu gồm mệt mỏi kéo dài, tê liệt cảm xúc, cáu kỉnh. Khi đó cần nghỉ ngơi, chia sẻ gánh và tìm hỗ trợ.
Cho đi để được khen có sai không?
Không sai, nhưng niềm vui khi đó phụ thuộc vào phản ứng của người khác nên dễ hụt hẫng. Nghiên cứu cho thấy niềm vui bền hơn khi cho đi vì muốn giúp và thấy được tác dụng thật của việc mình làm.