Camus cho rằng con người luôn khao khát ý nghĩa và sự rõ ràng, còn thế giới thì im lặng không trả lời; sự va chạm ấy là cái phi lý. Thay vì trốn vào hy vọng hay buông xuôi, ông chọn sống trọn vẹn với nó, và kết thúc tiểu luận về Sisyphus bằng câu: phải hình dung Sisyphus hạnh phúc.
Sisyphus là nhân vật thần thoại Hy Lạp bị phạt lăn tảng đá lên núi, tới gần đỉnh thì đá lăn xuống, và cứ thế mãi mãi. Hình ảnh ấy quen tới mức nhiều người dùng nó để tả công việc văn phòng lặp lại. Camus nhìn nó theo cách khác hẳn. Dưới đây là ý của ông nói cho dễ hiểu, các ví dụ đời thường, chỗ bị phê bình, và một đoạn riêng cho những ai đang thấy đời quá nặng.
Cái phi lý là gì
Tiểu luận huyền thoại Sisyphus in năm 1942, cùng năm với tiểu thuyết người xa lạ. Camus mở đầu bằng một câu hỏi thẳng thắn đến lạnh người: liệu đời có đáng sống không. Ông cho rằng mọi câu hỏi triết học khác đều đến sau câu hỏi đó. Toàn bộ tiểu luận là một nỗ lực trả lời "có" mà không cần vay mượn những lời hứa nằm ngoài đời sống.
Theo ông, cái phi lý không nằm riêng trong con người, cũng không nằm riêng trong thế giới. Nó nằm ở cuộc gặp giữa hai bên: một bên là con người đòi hỏi lý do, sự thống nhất, ý nghĩa; một bên là thế giới dửng dưng, không giải thích gì. Giống như một người hỏi mãi vào một căn phòng không ai đáp.
Ông tả khoảnh khắc người ta chợt thấy cái phi lý rất đời thường: thức dậy, đi xe buýt, bốn giờ làm việc, ăn trưa, bốn giờ làm việc, ăn tối, ngủ, thứ Hai lặp lại thứ Ba. Rồi một ngày câu hỏi "tại sao" bật ra, và mọi thứ quen thuộc bỗng trở nên lạ lẫm. Nhiều người Việt đi làm ở thành phố lớn đọc đoạn này thấy như ai đó đã tả đúng buổi sáng của mình.
Ba cách phản ứng trước cái phi lý
Camus xét ba cách con người có thể đáp lại khi nhận ra cái phi lý, và chỉ chấp nhận cách thứ ba.
| Phản ứng | Là gì | Camus nghĩ sao |
|---|---|---|
| Từ bỏ đời sống | Kết luận rằng đời không đáng sống | Từ chối: đó là đầu hàng cái phi lý chứ không giải quyết nó |
| Nhảy vọt sang hy vọng | Tin vào một ý nghĩa tối hậu vượt lên lý lẽ để thoát khỏi xung đột | Gọi là tự sát triết học: xoá một vế của xung đột thay vì sống với nó |
| Nổi loạn | Tỉnh táo thấy cái phi lý mà vẫn sống trọn, không cam chịu, không trốn | Đây là con đường của ông: tự do, đam mê, nổi loạn |
Chữ "nổi loạn" của Camus không phải bạo động. Nó là thái độ không chịu khuất phục, giữ mắt mở, vẫn sống hết lòng dù biết thế giới không hứa hẹn gì. Từ đó ông rút ra ba hệ quả: tự do vì không còn bị trói vào một ý nghĩa định sẵn, đam mê vì sống nhiều hơn là sống tốt theo một khuôn, và nổi loạn như một sự hiện diện liên tục của ý thức.
Cần nói rõ: khi Camus bàn về chuyện tự kết liễu đời mình, ông bàn ở tầng lý lẽ triết học và kết luận dứt khoát rằng không. Toàn bộ tiểu luận là một lời bênh vực cho việc sống tiếp.
Người xa lạ: một người không chịu diễn
Tiểu thuyết người xa lạ kể về Meursault, một nhân viên văn phòng ở Alger. Mở đầu truyện, mẹ anh mất, và anh không khóc trong đám tang. Về sau anh dính vào một vụ án mạng trên bãi biển, và trong phiên toà, người ta xét xử anh vì tội giết người ít hơn là vì việc anh đã không khóc mẹ. Xã hội không tha cho một người không chịu bày tỏ những cảm xúc mà ai cũng được chờ đợi phải có.
Camus về sau viết đại ý rằng Meursault bị kết án vì không chịu nói dối, không chịu nói nhiều hơn những gì mình cảm thấy. Anh không phải anh hùng, cũng không phải người tốt theo nghĩa thường; anh là người xa lạ với những vở diễn mà xã hội dựng lên để che cái phi lý. Ở cuối truyện, trước cái chết, anh lần đầu mở lòng ra với sự dửng dưng dịu dàng của thế giới và thấy mình đã từng hạnh phúc.
Đọc Meursault không phải để bắt chước sự lạnh lùng. Nhân vật này đặt một câu hỏi khó chịu cho người Việt vốn quen nhiều lễ nghi: bao nhiêu phần trong những gì ta nói, ta khóc, ta cười ở đám cưới đám giỗ là thật, bao nhiêu là vì người ta chờ đợi? Camus không bảo bỏ hết lễ nghi, ông chỉ muốn ta thấy chỗ hở giữa cảm xúc thật và vai diễn.
Sisyphus dưới chân núi
Trong thần thoại, Sisyphus bị các vị thần phạt vì nhiều tội, trong đó có tội coi thường thần linh và yêu đời quá mức. Hình phạt được chọn là thứ mà các thần cho là khủng khiếp nhất: lao động vô ích và vô vọng. Lăn đá lên, đá lăn xuống, mãi mãi.
Camus chú ý tới một khoảnh khắc mà thần thoại bỏ qua: lúc Sisyphus đi bộ xuống núi để bắt đầu lại. Đó là giờ phút của ý thức. Sisyphus biết rõ thân phận mình, không ảo tưởng gì nữa, và chính sự tỉnh táo ấy làm anh mạnh hơn tảng đá. Số phận của anh thuộc về anh. Tảng đá là việc của anh.
Từ đó Camus viết câu kết nổi tiếng. Ông viết rằng chính cuộc vật lộn hướng lên đỉnh núi cũng đủ để lấp đầy trái tim con người, và ta phải hình dung Sisyphus hạnh phúc. Chữ "phải" ở đây không phải mệnh lệnh mà là một kết luận: nếu đã thấy cái phi lý mà vẫn sống trọn, thì hạnh phúc không còn phụ thuộc vào việc tảng đá có ở lại trên đỉnh hay không.
Sisyphus trong đời thường
Việc nhà. Nấu cơm, rửa bát, lau nhà, hôm sau lại y như cũ. Người chăm gia đình làm những việc ấy hàng chục năm. Nhìn như hình phạt thì nó nặng nề; nhìn như việc của mình, làm với sự chú tâm, nó có thể trở thành nhịp sống có phẩm giá.
Nghề lặp lại. Ví dụ giả định: chú Sáu chạy xe ôm hai mươi năm, mỗi ngày vẫn những con đường ấy. Chú biết rằng sẽ không có đích đến cuối cùng nào. Nhưng chú quen từng khách, biết chỗ nào có ổ gà, tự hào về việc chưa để ai trễ giờ. Camus sẽ nói chú đã chiếm lấy tảng đá của mình.
Chăm người bệnh lâu năm. Người chăm cha mẹ già yếu biết rằng sức khoẻ của người thân sẽ không khá hơn. Việc hôm nay không đẩy được tảng đá lên đỉnh. Hạnh phúc ở đây, nếu có, nằm trong từng lúc chăm sóc được làm trọn, không nằm ở kết quả.
Một chỗ cần cẩn thận. Dùng Sisyphus để bảo người khác cam chịu một công việc bất công là hiểu sai Camus. Ông nói về thân phận chung của con người, không phải lời biện minh cho điều kiện làm việc tồi tệ. Ông cũng là người đấu tranh cho công bằng suốt đời.
Từ Sisyphus đến bác sĩ Rieux
Năm 1947 Camus in tiểu thuyết dịch hạch, kể về một thành phố bị dịch bệnh phong toả. Nhân vật chính, bác sĩ Rieux, không phải anh hùng theo nghĩa thường. Anh không có học thuyết cứu thế, không tin dịch bệnh có ý nghĩa sâu xa nào. Anh chỉ làm việc của mình: khám bệnh, ghi chép, chống dịch, ngày này qua ngày khác.
Khi được hỏi vì sao làm vậy, Rieux nói đại ý rằng đây không phải chuyện anh hùng, mà là chuyện tử tế; và tử tế với anh là làm tốt nghề của mình. Đây là bước tiến trong tư tưởng Camus: từ cá nhân nổi loạn một mình như Sisyphus, sang những con người cùng nhau chống lại khổ đau. Sau này trong cuốn con người nổi loạn, ông viết đại ý rằng ta nổi loạn, vậy ta tồn tại cùng nhau.
Nhiều độc giả Việt đọc lại dịch hạch trong những năm dịch bệnh gần đây và thấy nó gần gũi lạ thường: những người làm việc thầm lặng, không cần ý nghĩa vĩ đại, chỉ cần không bỏ cuộc. Hạnh phúc ở đây gắn với sự đoàn kết và lòng tử tế, mềm hơn nhiều so với hình ảnh người tù lăn đá.
Phê bình và một lời nhắc
Camus bị phê bình từ nhiều phía. Các nhà triết học chuyên nghiệp cho rằng lập luận của ông thiếu chặt, giàu chất văn hơn chất logic. Sartre và nhóm của ông cắt đứt quan hệ với Camus năm 1952 sau một cuộc tranh luận gay gắt về cuốn con người nổi loạn. Cũng có người cho rằng câu "phải hình dung Sisyphus hạnh phúc" là một bước nhảy cảm xúc, chẳng khác gì cái hy vọng mà ông vừa phê phán.
Những người bênh vực ông đáp rằng Camus không định xây một hệ thống, ông viết để giúp con người đứng vững. Ông nhận giải Nobel văn chương năm 1957 và mất trong một tai nạn xe hơi năm 1960, khi mới bốn mươi sáu tuổi, để lại nhiều dự định dở dang.
Và đây là lời nhắc quan trọng nhất. Câu hỏi đời có đáng sống không, với Camus, là câu hỏi triết học. Nhưng nếu với bạn, hay với ai đó bạn quen, nó đang là một cảm giác thật, kéo dài, đi kèm mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ, hay ý nghĩ tự làm hại mình, thì đó không phải lúc để đọc triết học một mình. Hãy nói ngay với người thân tin cậy, tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, hoặc đến cơ sở y tế gần nhất. Chính Camus, suốt đời, đã viết để bênh vực việc sống tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Cái phi lý trong triết học Camus là gì?
Đó là sự va chạm giữa nhu cầu tìm ý nghĩa, lý do của con người với một thế giới im lặng, không trả lời. Cái phi lý không nằm riêng ở người hay ở thế giới, mà ở cuộc gặp giữa hai bên.
Vì sao Camus nói phải hình dung Sisyphus hạnh phúc?
Vì Sisyphus tỉnh táo biết rõ thân phận mình mà vẫn tiếp tục, không ảo tưởng, không đầu hàng. Khi số phận thuộc về chính anh, hạnh phúc không còn phụ thuộc vào việc tảng đá có ở lại trên đỉnh hay không.
Camus có phải là nhà hiện sinh không?
Ông thường được xếp vào trào lưu hiện sinh nhưng chính ông từ chối nhãn này. Camus coi mình là người suy nghĩ về cái phi lý, và giữa ông với Sartre có nhiều bất đồng, dẫn tới việc hai người cắt đứt quan hệ năm 1952.
Nổi loạn theo Camus có nghĩa là bạo động không?
Không. Nổi loạn với Camus là thái độ tỉnh táo không khuất phục trước cái phi lý: vẫn sống trọn, không trốn vào ảo tưởng, không buông xuôi. Về sau ông mở rộng nó thành sự đoàn kết giữa những con người cùng chống lại khổ đau.
Nên đọc tác phẩm nào của Camus trước?
Tiểu thuyết người xa lạ ngắn và dễ vào. Sau đó đọc dịch hạch để thấy tư tưởng ông về tình đoàn kết. Huyền thoại Sisyphus là tiểu luận triết học, nên đọc sau khi đã quen giọng văn của ông.
Đọc Camus khi đang buồn chán có nên không?
Nhiều người thấy Camus giúp họ đứng vững vì ông bênh vực việc sống tiếp. Nhưng nếu cảm giác đời quá nặng kéo dài, đi kèm ý nghĩ tự làm hại mình, hãy ưu tiên nói với người thân và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ngay.